Hạ tầng xanh là những yếu tố tự nhiên hoặc bán tự nhiên như cây xanh, thảm cỏ, mặt nước, đất thấm, rừng ngập mặn, được bố trí và thiết kế có chủ đích để làm một phần công việc của hạ tầng thông thường: giữ và thấm nước mưa, giảm nhiệt, lọc bụi, chắn sóng, giữ bờ. Đối lập với nó là hạ tầng xám, tức các công trình bê tông, thép như cống, đê, trạm bơm, tường kè.
Hạ tầng xanh không thay thế hạ tầng xám mà làm việc cùng nó, giảm tải cho nó và tăng thêm những lợi ích mà bê tông không tạo ra được. Phần dưới đi qua các dạng hay gặp, những việc chúng làm được, giới hạn thật sự và cách người dân, doanh nghiệp có thể áp dụng ở quy mô nhỏ.
Hạ tầng xanh khác cây xanh trang trí ở đâu
Một hàng cây trồng cho đẹp chưa hẳn là hạ tầng xanh. Điểm khác nằm ở chủ đích và thiết kế: hạ tầng xanh được tính toán để làm một chức năng kỹ thuật cụ thể, có vị trí, kích thước, cao độ phù hợp với chức năng đó, và được đưa vào hồ sơ thiết kế cùng với hạ tầng xám. Một dải cỏ trũng ven đường được tạo dốc để nước mưa từ mặt đường chảy vào, thấm xuống đất trước khi tràn vào cống, là hạ tầng xanh; một dải cỏ cao hơn mặt đường chỉ để trang trí thì không.
Cách nghĩ này quan trọng vì nó thay đổi cách tính toán. Khi một khu đô thị có đủ diện tích thấm và hồ giữ nước, lượng nước đổ vào cống trong cơn mưa lớn giảm và chậm lại, cống có thể nhỏ hơn hoặc ít bị quá tải hơn. Khi bờ sông có thảm thực vật giữ đất, kè bê tông có thể ngắn hơn hoặc thấp hơn.
Hạ tầng xanh cũng có tuổi thọ, cần chăm sóc và có chi phí vận hành, giống hạ tầng xám. Cây cần tỉa, hồ cần nạo vét, rãnh thấm cần dọn rác để không bị bít. Coi nó là "tự nhiên, không cần quản lý" là cách nhanh nhất để nó mất tác dụng.
Các dạng hạ tầng xanh hay gặp
Bảng dưới liệt kê các dạng phổ biến ở đô thị và ven biển Việt Nam, kèm chức năng chính. Hiệu quả cụ thể phụ thuộc thiết kế, loại đất, mực nước ngầm và cách bảo dưỡng.
| Dạng | Mô tả ngắn | Chức năng chính |
|---|---|---|
| Hồ điều hoà | Hồ có mực nước thay đổi, nhận nước mưa rồi xả từ từ | Giảm đỉnh lũ đô thị, tạo không gian công cộng |
| Rãnh thấm, vườn mưa | Dải cỏ hoặc cây bụi trũng nhận nước từ mặt đường, mái nhà | Giữ và thấm nước tại chỗ, lọc cặn |
| Vỉa hè, bãi đỗ thấm nước | Gạch rỗng, bê tông rỗng cho nước đi xuống lớp đá bên dưới | Giảm nước chảy tràn bề mặt |
| Mái xanh, tường xanh | Lớp đất và cây trên mái hoặc bám tường | Giảm nhiệt cho toà nhà, giữ một phần nước mưa |
| Hành lang cây xanh ven sông, kênh | Dải đất trồng cây dọc bờ, có khi kèm lối đi | Giữ bờ, lọc nước chảy vào sông, chỗ đi dạo |
| Rừng ngập mặn, rừng phòng hộ ven biển | Đai rừng trước đê biển | Giảm năng lượng sóng, giữ bãi, bảo vệ đê |
| Cây xanh đường phố, công viên | Tán cây, thảm cỏ lớn | Giảm nhiệt, che nắng, giữ bụi |
Ở Đồng bằng sông Cửu Long và các tỉnh ven biển như Cà Mau, Vĩnh Long, Đồng Tháp, đai rừng ngập mặn trước đê là ví dụ lâu đời nhất của hạ tầng xanh: nơi còn rừng, đê phía sau thường ít bị sóng đánh trực tiếp hơn nơi rừng đã mất.
Hạ tầng xanh làm được những việc gì
Giảm và làm chậm nước mưa chảy tràn. Đất thấm và hồ giữ nước giúp một phần nước mưa không đổ ngay vào cống. Trong cơn mưa vừa, có thể giữ được phần đáng kể; trong cơn mưa rất lớn, tác dụng chủ yếu là làm chậm đỉnh nước để cống, trạm bơm kịp xử lý.
Giảm nhiệt. Tán cây che nắng mặt đường, mặt nước và cây thoát hơi nước làm không khí xung quanh mát hơn. Khu phố nhiều cây thường dễ chịu hơn rõ rệt vào buổi trưa mùa hè so với khu phố toàn bê tông.
Lọc nước. Nước mưa chảy qua thảm cỏ, lớp đất để lại một phần cặn, dầu mỡ, rác nhỏ trước khi vào sông, hồ.
Giữ đất, giữ bờ. Rễ cây giữ đất ở bờ sông, mái taluy đường đèo, giảm xói lở bề mặt. Với sạt lở sâu do địa chất thì cây không đủ, cần giải pháp kỹ thuật.
Giảm sóng ven biển. Đai rừng ngập mặn đủ rộng làm sóng yếu đi trước khi tới đê, giúp đê bền hơn và ít tốn chi phí sửa chữa.
Lợi ích đi kèm. Không gian xanh còn là nơi đi bộ, tập thể dục, chỗ trẻ chơi, điều mà cống bê tông không làm được. Đây là lý do nhiều đô thị coi hạ tầng xanh là khoản đầu tư có nhiều lợi ích cùng lúc.
Giới hạn: hạ tầng xanh không phải phép màu
Hạ tầng xanh cần đất, mà đất ở đô thị đắt và khan. Một hồ điều hoà muốn có tác dụng phải đủ rộng và sâu theo tính toán thuỷ văn; một dải cây ven sông muốn giữ bờ phải đủ rộng. Ở khu phố cũ đã kín nhà, cơ hội chỉ còn ở những mảnh nhỏ: một bồn cây trũng, một đoạn vỉa hè thấm, một mái nhà xanh.
Hiệu quả phụ thuộc vào đất và nước ngầm. Ở nơi mực nước ngầm cao, như nhiều vùng ở Đồng bằng sông Cửu Long, đất đã bão hoà nước thì khả năng thấm thêm rất hạn chế; hạ tầng xanh khi đó chủ yếu làm nhiệm vụ trữ tạm và làm chậm dòng chảy. Ở nơi đất sét chặt, nước thấm chậm, cần thiết kế lớp đá, ống thu bên dưới.
Hạ tầng xanh còn dễ bị phá trong quá trình sử dụng: rãnh thấm bị lấp làm chỗ đỗ xe, hồ điều hoà bị kè thẳng đứng và lấn bớt, cây xanh bị chặt để mở rộng mặt tiền. Muốn giữ được chức năng, công trình phải có trong quy hoạch, có đơn vị quản lý và được bảo vệ như mọi hạ tầng khác.
Hạ tầng xanh trong khu công nghiệp và nhà máy
Khu công nghiệp có mái nhà xưởng rộng, sân bê tông lớn, nên lượng nước mưa chảy tràn rất nhiều. Một số giải pháp hạ tầng xanh hợp với khu và với từng nhà máy:
- Dải cây xanh dọc ranh giới khu và quanh các nhà máy, vừa làm khoảng đệm với khu dân cư, vừa giảm nhiệt và bụi.
- Hồ chứa nước mưa trong khu, dùng để làm chậm dòng chảy ra kênh, đồng thời có thể làm nguồn nước tưới cây, rửa đường sau khi xử lý phù hợp.
- Bể thu nước mưa từ mái xưởng, dùng lại cho vệ sinh, làm mát, giảm lượng nước sạch phải mua.
- Bãi đỗ xe công nhân lát vật liệu thấm, có cây che, thay cho sân bê tông kín.
- Rãnh cỏ dọc đường nội bộ thay một phần mương bê tông ở những đoạn có đất phù hợp.
- Mái xưởng dùng vật liệu phản xạ nhiệt hoặc kết hợp mái xanh ở khu văn phòng, nhà ăn.
Nhiều khách hàng xuất khẩu yêu cầu nhà cung cấp báo cáo về sử dụng nước và môi trường quanh nhà máy. Hạ tầng xanh ở mức nhà máy là những việc làm nhỏ nhưng dễ ghi nhận trong các báo cáo đó. Thiết kế cụ thể nên được tư vấn bởi đơn vị có chuyên môn và phù hợp quy định của khu.
Ví dụ giả định: một khu dân cư mới tính lại cống thoát
Ví dụ giả định: một khu dân cư mới ở Cần Thơ ban đầu được thiết kế với toàn bộ đường, vỉa hè bê tông kín và cống thoát nước cỡ lớn dẫn ra kênh. Khi điều chỉnh thiết kế, đơn vị tư vấn đề xuất giữ lại một ao cũ làm hồ điều hoà nhỏ, chuyển một phần vỉa hè sang gạch thấm, bố trí rãnh cỏ trũng dọc hai tuyến đường nội bộ.
Với các thay đổi đó, lưu lượng nước đổ vào cống trong một cơn mưa thiết kế giảm và đỉnh nước tới chậm hơn, cho phép giảm cỡ một số đoạn cống. Phần tiền tiết kiệm từ cống được dùng một phần cho cây xanh và hồ. Khu dân cư có thêm một bờ hồ để đi dạo và vài sân chơi nhỏ quanh hồ.
Cái giá phải trả là một phần diện tích đất bị dành cho hồ và rãnh, và chủ đầu tư cùng chính quyền phải cam kết bảo dưỡng: nạo vét hồ, dọn rãnh, thay gạch thấm khi bị bít. Nếu không ai làm việc đó, sau vài năm rãnh cỏ thành rãnh đất, gạch thấm bị đất lấp, và khu lại phụ thuộc hoàn toàn vào cống đã được thu nhỏ, có thể còn ngập hơn thiết kế ban đầu.
Người dân và doanh nghiệp nhỏ áp dụng được gì
Hạ tầng xanh không chỉ là việc của quy hoạch lớn. Ở quy mô một ngôi nhà, một cửa hàng, một xưởng nhỏ, bạn có thể bắt đầu từ những việc sau:
- Quan sát nước mưa từ mái và sân nhà chảy về đâu trong một cơn mưa lớn.
- Giữ lại một phần sân đất hoặc lát gạch có khe để nước thấm, thay vì đổ bê tông kín toàn bộ.
- Đặt bể hoặc thùng hứng nước mưa từ máng xối, dùng để tưới cây, rửa sân.
- Trồng cây có tán ở phía nắng chiếu nhiều, chọn loài phù hợp, không làm hỏng móng nhà và đường ống.
- Không lấp rãnh, mương thoát nước chung trước nhà để làm lối đi; nếu cần, làm cầu bản có khe hở.
- Tham gia góp ý khi địa phương lấy ý kiến về quy hoạch công viên, hồ, dải cây xanh của khu dân cư.
Mỗi việc nhỏ chỉ giữ được một lượng nước khiêm tốn, nhưng cả một khu phố cùng làm thì cống chung bớt áp lực đáng kể trong những trận mưa vừa.
Câu hỏi thường gặp
Hạ tầng xanh có chống được ngập cho thành phố không?
Hạ tầng xanh giúp giảm và làm chậm nước mưa chảy tràn, nhất là với những cơn mưa vừa, nhưng không thể một mình chống ngập cho cả đô thị. Với mưa rất lớn, triều cường hay lũ sông, vẫn cần cống, trạm bơm, đê bao và cửa ngăn triều. Hai loại hạ tầng phải làm việc cùng nhau.
Hồ điều hoà khác hồ cảnh quan thế nào?
Hồ điều hoà được thiết kế để nhận nước mưa và xả từ từ, nên mực nước trong hồ thay đổi theo mùa và theo cơn mưa, có dung tích dự phòng tính toán sẵn. Hồ cảnh quan chủ yếu giữ mực nước ổn định để làm đẹp. Một hồ có thể làm cả hai việc nếu được thiết kế phù hợp.
Gạch thấm nước có bền không?
Gạch thấm bền nếu được thi công đúng với lớp đá nền bên dưới và được vệ sinh định kỳ. Nếu đất, cát, rác lấp kín các khe, khả năng thấm giảm mạnh. Ở chỗ có xe tải nặng thường xuyên, cần chọn loại gạch và kết cấu nền chịu tải phù hợp.
Rừng ngập mặn có thay được đê biển không?
Không thay hoàn toàn được ở những nơi có sóng lớn, triều cao và nước biển dâng. Đai rừng ngập mặn đủ rộng làm sóng yếu đi, bảo vệ đê và giảm chi phí sửa đê. Cách làm phổ biến là kết hợp rừng phía trước và đê phía sau.
Trồng cây trên vỉa hè trước nhà có cần xin phép không?
Vỉa hè là đất công, cây xanh đường phố do đơn vị được địa phương giao quản lý. Nhiều nơi có danh mục loài cây được trồng, cây cấm trồng và quy định về vị trí. Bạn nên hỏi xã, phường hoặc đơn vị quản lý cây xanh trước khi trồng hay chặt cây trên vỉa hè.
Mái xanh có làm thấm dột nhà không?
Nếu không có lớp chống thấm và thoát nước đúng kỹ thuật, mái xanh có thể gây thấm. Mái xanh cần tính tải trọng của đất ướt, lớp chống thấm chịu rễ cây, lớp thoát nước và lối bảo dưỡng. Với nhà cũ, nên nhờ kỹ sư kiểm tra kết cấu trước khi làm.
