Người dân có ít nhất bốn cửa chính thức để góp ý vào một dự án hạ tầng gần nơi mình sống: khi lập quy hoạch, khi tham vấn đánh giá tác động môi trường, khi lấy ý kiến về phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, và trong quá trình thi công qua giám sát đầu tư của cộng đồng. Mỗi cửa mở ở một thời điểm, góp ý về một nội dung khác nhau, và có kênh tiếp nhận riêng.
Góp ý đúng cửa, đúng lúc thì có cơ hội được xem xét; góp ý sai lúc, như phản đối hướng tuyến khi dự án đã thi công, thường chỉ gây bức xúc mà khó thay đổi được gì. Bài này giúp bạn biết cửa nào đang mở và nói gì thì có trọng lượng.
Vì sao thời điểm góp ý quan trọng hơn mức độ phản đối
Một dự án hạ tầng càng đi xa, càng khó thay đổi. Ở giai đoạn quy hoạch, đổi hướng một tuyến đường chỉ là sửa trên bản vẽ. Khi đã có báo cáo nghiên cứu khả thi, đổi tuyến nghĩa là làm lại khảo sát, thiết kế, thẩm định. Khi đã thu hồi đất, ký hợp đồng thi công, đổi tuyến gần như không thể, trừ khi có lý do kỹ thuật hay an toàn rất lớn.
Ngược lại, những vấn đề như đường gom cho dân, cống chui dân sinh, lối đi qua đường cho học sinh, khoảng cách từ trạm xử lý tới nhà dân, nếu được nêu sớm thì thường được bổ sung vào thiết kế với chi phí nhỏ. Nêu muộn thì phải làm bổ sung, tốn kém và chậm hơn nhiều.
Vì vậy, khi biết có một dự án sắp làm ở khu mình, việc đầu tiên nên làm là xác định dự án đang ở bước nào và cửa góp ý nào đang mở. Chuyên mục dự án hạ tầng của Hạ Tầng có bài riêng về các bước của một dự án đầu tư công; bài này đi vào phần người dân có thể tham gia.
Cửa thứ nhất: lấy ý kiến về quy hoạch
Theo Luật Quy hoạch 2017 và pháp luật về quy hoạch đô thị, nông thôn, các loại quy hoạch phải được lấy ý kiến cơ quan, tổ chức và cộng đồng có liên quan trong quá trình lập, và phải được công bố công khai sau khi phê duyệt. Với quy hoạch chi tiết, quy hoạch phân khu ở cấp gần dân, việc lấy ý kiến thường được tổ chức qua niêm yết tại trụ sở xã, phường, nhà văn hoá, đăng tải trên cổng thông tin, phát phiếu hoặc họp dân.
Đây là cửa để góp ý về những điều lớn: có nên làm tuyến đường qua khu này không, vị trí trạm xử lý nước thải, bãi rác, nghĩa trang ở đâu, đất dành cho trường học, công viên có đủ không. Ở giai đoạn này, ý kiến dựa trên hiểu biết thực tế của người dân như hướng nước lũ, chỗ trẻ hay đi học, đường đi của trâu bò ra đồng thường rất có giá trị với đơn vị lập quy hoạch.
Sau khi quy hoạch được duyệt, nó được công bố và cắm mốc ngoài thực địa. Bạn có quyền được cung cấp thông tin về quy hoạch ở khu mình. Nếu thấy thông tin trên mốc, trên bản đồ công bố khác với những gì đã lấy ý kiến, có thể đề nghị cơ quan lập quy hoạch giải thích.
Cửa thứ hai: tham vấn trong đánh giá tác động môi trường
Theo Luật Bảo vệ môi trường 2020, nhiều dự án hạ tầng có nguy cơ tác động xấu tới môi trường phải lập báo cáo đánh giá tác động môi trường trước khi được triển khai, và trong quá trình đó phải tham vấn cộng đồng dân cư, tổ chức chịu tác động trực tiếp. Hình thức tham vấn có thể gồm đăng tải nội dung báo cáo trên trang thông tin của cơ quan thẩm định và tổ chức họp tham vấn tại địa phương.
Đây là cửa để góp ý về những điều cụ thể của việc thi công và vận hành: bụi, tiếng ồn, rung khi thi công gần nhà dân; xe chở vật liệu đi đường nào, giờ nào; nước thải công trường xả đi đâu; khi vận hành, tiếng ồn từ cao tốc, mùi từ trạm xử lý, ánh sáng từ cảng ảnh hưởng ra sao, và các biện pháp giảm thiểu như tường chắn ồn, dải cây xanh, giờ hoạt động.
Góp ý ở cửa này có sức nặng khi nó chỉ ra cụ thể: điểm nhạy cảm nào gần dự án như trường học, trạm y tế, giếng nước sinh hoạt, khu nuôi trồng thuỷ sản; vấn đề nào báo cáo chưa nhắc. Ý kiến tham vấn được tổng hợp vào báo cáo kèm phần tiếp thu, giải trình của chủ dự án, nên bạn có thể đề nghị xem phần giải trình đó.
Cửa thứ ba: thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư
Thông báo thu hồi đất. Theo Luật Đất đai 2024, trước khi thu hồi đất, cơ quan có thẩm quyền phải thông báo cho người có đất bị thu hồi, kèm kế hoạch điều tra, khảo sát, đo đạc, kiểm đếm. Người dân có trách nhiệm phối hợp và có quyền kiểm tra kết quả kiểm đếm tài sản của mình.
Lấy ý kiến phương án. Phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư phải được lấy ý kiến người có đất thu hồi và công khai tại trụ sở xã, phường, điểm sinh hoạt khu dân cư. Đây là lúc nêu ý kiến về giá bồi thường, loại hỗ trợ, vị trí và điều kiện khu tái định cư.
Đối thoại khi chưa đồng thuận. Trường hợp còn ý kiến không đồng ý, cơ quan có thẩm quyền tổ chức đối thoại để giải thích, xem xét. Ghi lại nội dung đối thoại và giữ biên bản.
Tái định cư trước khi thu hồi. Nguyên tắc của luật là bố trí tái định cư cho người có đất ở bị thu hồi trước khi thu hồi, khu tái định cư phải có hạ tầng đồng bộ. Bạn có thể đề nghị được xem khu tái định cư trước.
Khiếu nại. Khi không đồng ý với quyết định, người dân có quyền khiếu nại, khởi kiện theo quy định. Trong lúc khiếu nại, vẫn nên phối hợp kiểm đếm để giữ quyền lợi về số liệu.
Cửa thứ tư: giám sát khi thi công và vận hành
Khi dự án đã thi công, người dân vẫn có kênh tham gia. Pháp luật về đầu tư công có quy định về giám sát đầu tư của cộng đồng, thực hiện qua ban giám sát do Mặt trận Tổ quốc cấp xã tổ chức, gồm đại diện người dân. Ban có thể theo dõi việc thi công có đúng thiết kế không, vật liệu có đúng không, có ảnh hưởng tới đời sống người dân xung quanh không, và kiến nghị khi phát hiện vấn đề.
Ngoài ban giám sát, mọi người dân đều có thể phản ánh trực tiếp khi thấy công trường gây bụi quá mức, làm hỏng đường dân sinh, làm tắc mương thoát nước, làm nứt nhà. Phản ánh tới chủ đầu tư, đơn vị giám sát thi công, ủy ban nhân dân xã, phường; với hư hại tài sản, đề nghị lập biên bản hiện trạng có các bên ký càng sớm càng tốt.
Sau khi công trình vận hành, góp ý chuyển sang chất lượng sử dụng: đường gom đã đủ chưa, cống chui có ngập không, đèn chiếu sáng, biển báo ở chỗ đông dân có hợp lý không. Những góp ý này thường được xử lý trong giai đoạn bảo hành hoặc bằng hạng mục bổ sung.
Bảng tóm tắt bốn cửa góp ý
Bảng dưới giúp bạn xác định cửa nào phù hợp với điều mình muốn nói. Hình thức cụ thể khác nhau theo dự án và địa phương.
| Cửa | Khi nào mở | Góp ý về điều gì | Thường gửi tới đâu |
|---|---|---|---|
| Quy hoạch | Khi lập, điều chỉnh quy hoạch | Có nên làm, vị trí, hướng tuyến, đất công cộng | Cơ quan lập quy hoạch qua xã, phường |
| Đánh giá tác động môi trường | Trước khi phê duyệt dự án | Bụi, ồn, nước thải, điểm nhạy cảm, biện pháp giảm thiểu | Chủ dự án, cơ quan thẩm định |
| Bồi thường, tái định cư | Khi chuẩn bị thu hồi đất | Kiểm đếm, giá bồi thường, hỗ trợ, khu tái định cư | Tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường, xã, phường |
| Giám sát thi công, vận hành | Trong và sau thi công | Đúng thiết kế, ảnh hưởng đời sống, hạng mục dân sinh | Ban giám sát cộng đồng, chủ đầu tư, xã, phường |
Một ý kiến có thể liên quan tới nhiều cửa. Ví dụ đề nghị làm cống chui dân sinh nên nêu ngay từ cửa quy hoạch hoặc tham vấn môi trường; nếu bỏ lỡ, vẫn có thể nêu khi giám sát thi công, nhưng khả năng được làm sẽ thấp hơn.
Viết một góp ý có trọng lượng
Góp ý bằng văn bản được ghi nhận và phải được tổng hợp, giải trình. Một góp ý tốt thường có cấu trúc như sau:
- Nêu rõ người góp ý: họ tên, địa chỉ, mối liên quan với dự án như có đất bị thu hồi, sống cạnh tuyến, có con học ở trường gần công trường.
- Chỉ rõ dự án và nội dung đang góp ý: tên dự án, đoạn tuyến, hạng mục, trang hoặc mục của tài liệu được công khai nếu có.
- Mô tả vấn đề bằng sự việc cụ thể: vị trí, thời điểm, mức độ, kèm ảnh nếu có.
- Đề xuất giải pháp cụ thể và khả thi, như dời vị trí, thêm cống, thêm đường gom, đổi giờ thi công.
- Gửi đúng nơi trong đúng thời hạn được thông báo, giữ bản sao và giấy biên nhận.
- Theo dõi phần tiếp thu, giải trình; nếu chưa thoả đáng, tiếp tục góp ý ở bước sau hoặc qua đại biểu dân cử.
Nhiều ý kiến cùng nội dung từ một khu dân cư, được gom thành một văn bản có chữ ký của nhiều hộ, thường được chú ý hơn nhiều ý kiến rời rạc. Tổ trưởng tổ dân phố, trưởng thôn có thể giúp tổng hợp.
Câu hỏi thường gặp
Không đi họp lấy ý kiến quy hoạch thì có còn góp ý được không?
Được. Ngoài họp, việc lấy ý kiến thường có thêm hình thức niêm yết công khai, phiếu góp ý, góp ý qua cổng thông tin trong một thời hạn. Bạn hỏi ủy ban nhân dân xã, phường về thời hạn và cách gửi văn bản góp ý cho quy hoạch đang lấy ý kiến.
Báo cáo đánh giá tác động môi trường có được công khai không?
Theo Luật Bảo vệ môi trường 2020, nội dung báo cáo được đăng tải để tham vấn trong quá trình lập, và một số thông tin về kết quả thẩm định được công khai. Bạn có thể tìm trên trang thông tin của cơ quan thẩm định hoặc đề nghị chủ dự án, xã, phường cung cấp phần liên quan.
Không đồng ý giá bồi thường thì nên làm gì?
Nêu ý kiến bằng văn bản khi phương án được lấy ý kiến, tham gia đối thoại nếu được tổ chức, và nếu vẫn không đồng ý với quyết định thì thực hiện quyền khiếu nại, khởi kiện theo quy định. Nên giữ đầy đủ biên bản kiểm đếm, giấy tờ đất và tham khảo ý kiến luật sư cho trường hợp cụ thể.
Công trường làm nứt nhà thì báo ai?
Báo ngay cho chủ đầu tư, đơn vị thi công và ủy ban nhân dân xã, phường, đề nghị lập biên bản hiện trạng có xác nhận của các bên. Nếu được, chụp ảnh, quay video vết nứt trước và sau. Việc xác định nguyên nhân và trách nhiệm bồi thường dựa trên các biên bản này.
Ban giám sát đầu tư của cộng đồng gồm những ai?
Ban do Mặt trận Tổ quốc cấp xã tổ chức, thành viên là người dân đại diện cho cộng đồng nơi có công trình. Người dân muốn tham gia hoặc muốn gửi thông tin cho ban có thể liên hệ Mặt trận Tổ quốc xã, phường hoặc trưởng thôn, tổ trưởng tổ dân phố.
Doanh nghiệp gần dự án có được góp ý như người dân không?
Có. Doanh nghiệp là tổ chức chịu tác động nên được tham vấn trong đánh giá tác động môi trường và có thể góp ý quy hoạch. Doanh nghiệp có đất bị thu hồi cũng tham gia quy trình bồi thường. Nên góp ý bằng văn bản của doanh nghiệp, nêu rõ ảnh hưởng tới sản xuất, lối ra vào, đấu nối hạ tầng.
