Tuy-nen kỹ thuật là một đường hầm chạy dọc theo đường phố, bên trong đặt chung nhiều loại đường dây và đường ống như cáp điện, cáp viễn thông, ống cấp nước, có lối đi đủ rộng để công nhân vào kiểm tra, sửa chữa mà không phải đào mặt đường. Đây là dạng cao nhất của hạ tầng ngầm dùng chung. Ở mức đơn giản hơn có hào kỹ thuật, tức rãnh có nắp đậy, và cống bể cáp, tức hệ ống nhỏ chôn dưới vỉa hè nối các hố ga để luồn cáp.
Ba loại công trình này là lời giải cho cảnh "đào lên, lấp xuống" quen thuộc ở đô thị và cho mạng dây nhện trên cột điện ở phố cũ. Phần dưới phân biệt từng loại, nói rõ cái lợi, cái giá và vì sao việc ngầm hoá ở khu phố đã có người ở luôn chậm hơn mong đợi.
Dưới một mặt đường đô thị có những gì
Nếu cắt ngang một con phố ở trung tâm thành phố, bạn sẽ thấy nhiều lớp. Gần mặt đất nhất thường là cáp viễn thông và cáp chiếu sáng, sâu hơn là cáp điện trung thế, hạ thế, ống cấp nước phân phối, rồi tới cống thoát nước mưa và nước thải, đôi khi có thêm ống khí đốt ở những khu có cấp khí. Mỗi loại thuộc một đơn vị quản lý, được chôn vào những thời điểm khác nhau, theo hồ sơ khác nhau.
Vấn đề nằm ở chỗ hồ sơ của các lớp này không phải lúc nào cũng đầy đủ và khớp nhau. Đường ống chôn từ vài chục năm trước có thể không còn bản vẽ hoàn công, tuyến cáp kéo thêm sau này có thể đi lệch so với hồ sơ. Khi một đơn vị đào để sửa phần của mình, rủi ro làm hỏng phần của đơn vị khác luôn hiện diện, và đó là nguyên nhân của nhiều vụ đứt cáp, vỡ ống bất ngờ.
Thêm nữa, mỗi lần đào là một lần mặt đường bị cắt, vá lại không bao giờ phẳng như cũ, xe cộ phải tránh, bụi và tiếng ồn ảnh hưởng tới nhà dân hai bên. Khi một con phố được nhiều đơn vị lần lượt đào trong vài năm, người dân có cảm giác đường "không bao giờ xong". Hạ tầng ngầm dùng chung ra đời để gom những lần đào đó lại một lần.
Tuy-nen, hào kỹ thuật và cống bể cáp khác nhau ra sao
Ba loại công trình đều nhằm gom đường dây, đường ống vào một không gian chung, nhưng khác nhau về kích thước, chi phí và cách bảo trì. Thông số cụ thể theo tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật hiện hành.
| Tiêu chí | Tuy-nen kỹ thuật | Hào kỹ thuật | Cống bể cáp |
|---|---|---|---|
| Hình dạng | Đường hầm kín, người đi lại được bên trong | Rãnh có nắp, mở nắp để thao tác | Ống nhỏ chôn ngầm nối các hố ga |
| Chứa gì | Cáp điện, cáp viễn thông, ống cấp nước, có khi cả ống khác | Chủ yếu cáp điện, cáp viễn thông, ống nhỏ | Cáp viễn thông, cáp điện hạ thế, cáp chiếu sáng |
| Bảo trì | Vào bên trong, không cắt mặt đường | Mở nắp, ít ảnh hưởng mặt đường | Kéo cáp qua hố ga |
| Chi phí đầu tư | Cao nhất, cần thông gió, chiếu sáng, chống ngập | Trung bình | Thấp nhất |
| Hợp với | Trục đường mới, khu đô thị mới, quy mô lớn | Đường đô thị cỡ vừa, vỉa hè rộng | Ngầm hoá cáp ở phố cũ, khu dân cư |
| Thời điểm làm | Tốt nhất là cùng lúc làm đường mới | Cùng lúc làm đường hoặc khi cải tạo vỉa hè | Có thể làm khi cải tạo vỉa hè |
Trên thực tế nhiều tuyến dùng kết hợp: tuy-nen ở trục chính, hào kỹ thuật và cống bể cáp ở các nhánh. Cống thoát nước thường vẫn đi riêng vì cần độ dốc tự chảy và kích thước lớn, khó đặt chung với cáp điện.
Cái giá của hạ tầng ngầm dùng chung
Chi phí ban đầu lớn. Một tuy-nen phải đào sâu, đổ bê tông kín, lắp hệ thông gió, chiếu sáng, bơm thoát nước, cảm biến khí và hệ báo cháy. Chi phí cao hơn nhiều so với chôn từng đường ống riêng, nên chỉ đáng làm ở trục có mật độ đường dây lớn và nhu cầu lâu dài.
An toàn khi chung không gian. Cáp điện và ống nước đặt cạnh nhau đòi hỏi bố trí ngăn cách, chống rò rỉ, chống cháy. Một sự cố ống nước có thể làm ngập không gian chứa cáp nếu không có hệ thoát nước tốt.
Phải có người quản lý chung. Tuy-nen không thuộc riêng điện lực hay công ty nước, nên cần một đơn vị vận hành chung, có quy chế ai được vào, khi nào, phối hợp ra sao. Đây là việc khó hơn xây.
Thu tiền thuê chỗ. Đơn vị đặt cáp, ống vào công trình ngầm dùng chung thường phải trả tiền thuê theo quy định của địa phương. Nếu mức thuê cao hoặc thủ tục rườm rà, các đơn vị có xu hướng tiếp tục treo cáp nổi hoặc chôn riêng.
Khó sửa thiết kế về sau. Tuy-nen được thiết kế cho nhu cầu dự kiến; nếu sau vài chục năm cần thêm loại ống mới hay cáp lớn hơn, không gian có thể không còn đủ.
Ngầm hoá đường dây ở phố cũ: vì sao chậm
Ở khu phố đã có người ở, ngầm hoá không đơn giản là chôn cáp xuống. Phải đào vỉa hè để đặt cống bể cáp, mà vỉa hè là lối vào của từng nhà, từng cửa hàng; phải làm từng đoạn ngắn để không chặn lối. Mỗi đơn vị có cáp trên cột như điện lực, các nhà mạng, truyền hình cáp phải chuyển cáp của mình xuống, mà mỗi đơn vị có kế hoạch vốn và đội thi công riêng. Nếu một đơn vị chậm, cột cũ không tháo được.
Phần đấu nối vào từng nhà cũng là việc lớn. Mỗi hộ đang nhận điện, internet qua dây treo từ cột; khi ngầm hoá, phải có điểm chờ ở vỉa hè và đường dẫn vào nhà. Nhà dân xây sát vỉa hè, nhà cũ không có ống chờ, có nhà phải đục tường. Việc này cần thông báo, thoả thuận với từng hộ, nên kéo dài thời gian.
Vì vậy các địa phương thường gắn ngầm hoá với một dự án cải tạo vỉa hè hoặc chỉnh trang đô thị, để chỉ phải đào một lần. Khi khu phố của bạn có kế hoạch lát lại vỉa hè, đó là cơ hội tốt để hỏi xem có kèm ngầm hoá cáp hay không; bỏ lỡ lần này có khi phải chờ thêm nhiều năm.
Ví dụ giả định: chọn loại công trình ngầm cho một tuyến phố
Ví dụ giả định: một thành phố ở Khánh Hoà chuẩn bị mở rộng một trục đường dài vài cây số đi qua khu trung tâm mới, hai bên dự kiến có văn phòng, khách sạn và khu dân cư mật độ cao. Đơn vị tư vấn đưa ra ba phương án: làm tuy-nen chạy dọc một bên đường; làm hào kỹ thuật dưới vỉa hè hai bên; hoặc chỉ làm cống bể cáp và để các đơn vị tự chôn ống.
Phương án tuy-nen tốn kém nhất lúc đầu nhưng phù hợp với một trục sẽ có rất nhiều đường dây, đường ống và gần như không thể đào lại sau khi các toà nhà đã hoạt động. Phương án hào kỹ thuật rẻ hơn, vẫn tránh được việc cắt mặt đường, nhưng mỗi lần mở nắp vẫn ảnh hưởng tới người đi bộ. Phương án cống bể cáp rẻ nhất, hợp với tuyến phố nhỏ, nhưng ống nước, cáp điện trung thế vẫn phải chôn riêng và sau này vẫn phải đào.
Lựa chọn hợp lý phụ thuộc vào ba câu hỏi: mật độ đường dây dự kiến trong vài chục năm tới, khả năng đào lại sau khi khu vực đã đông đúc, và có hay không một đơn vị đủ năng lực vận hành công trình chung. Một trục đường của khu đô thị mới có câu trả lời khác hẳn một con phố nhỏ trong khu dân cư cũ, và đó là lý do không thể áp một khuôn cho mọi tuyến.
Khung pháp lý và các loại quy hoạch liên quan
Hạ tầng ngầm nằm giao giữa nhiều nhóm văn bản. Bạn sẽ gặp những nguồn sau khi tìm hiểu, nhớ tra bản hiện hành vì các văn bản hướng dẫn thay đổi khá thường xuyên:
- Luật Xây dựng 2014 (sửa đổi): quản lý đầu tư xây dựng công trình ngầm như mọi công trình khác, từ dự án, thiết kế tới nghiệm thu.
- Pháp luật về quy hoạch đô thị và nông thôn: quy hoạch không gian ngầm là một phần của quy hoạch đô thị, xác định tuyến tuy-nen, hào kỹ thuật, công trình ngầm công cộng.
- Các văn bản về quản lý không gian xây dựng ngầm đô thị và về sử dụng chung công trình hạ tầng kỹ thuật, quy định nguyên tắc dùng chung, cho thuê và trách nhiệm các bên.
- Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về công trình hạ tầng kỹ thuật, quy định khoảng cách an toàn giữa các loại đường ống, đường dây.
- Quy định của từng tỉnh, thành phố về cấp phép đào đường, tái lập mặt đường và giá thuê công trình ngầm dùng chung.
Với người dân và doanh nghiệp nhỏ, phần đáng quan tâm nhất là quy định cấp phép đào đường và tái lập mặt đường của địa phương: ai được đào, phải xin phép ai, phải hoàn trả mặt đường trong bao lâu và theo chất lượng nào.
Người dân và doanh nghiệp gặp gì khi khu phố ngầm hoá
Nếu khu bạn sống hoặc kinh doanh sắp thi công ngầm hoá, những việc sau thường xảy ra và có thể chuẩn bị trước:
- Vỉa hè bị đào theo từng đoạn, lối vào nhà, cửa hàng có thể bị hẹp tạm thời; nên hỏi đơn vị thi công lịch cụ thể đoạn trước nhà mình.
- Có thể bị cắt điện, mất internet trong thời gian chuyển cáp; các đơn vị thường thông báo trước, cửa hàng cần chủ động phương án.
- Cần xác nhận vị trí điểm chờ đấu nối vào nhà; nhà đang sửa hoặc định xây lại nên báo để bố trí cho hợp.
- Biển hiệu, mái che, bậc tam cấp lấn vỉa hè có thể bị yêu cầu điều chỉnh khi vỉa hè được làm lại.
- Sau thi công, kiểm tra mặt vỉa hè trước nhà có lún, đọng nước hay không và phản ánh sớm trong thời gian bảo hành.
- Cột cũ chưa tháo sau khi ngầm hoá xong thường do còn một đơn vị chưa chuyển cáp; hỏi xã, phường để được thúc.
Doanh nghiệp có hoạt động phụ thuộc mạng như cửa hàng bán hàng trực tuyến, phòng khám, văn phòng nên chuẩn bị đường truyền dự phòng di động trong thời gian khu phố chuyển cáp.
Câu hỏi thường gặp
Tuy-nen kỹ thuật khác đường hầm giao thông thế nào?
Tuy-nen kỹ thuật chỉ để chứa đường dây, đường ống và cho công nhân vào bảo trì, không cho xe cộ hay người đi đường lưu thông. Kích thước nhỏ hơn nhiều so với hầm giao thông, nhưng cần hệ thông gió, chiếu sáng, thoát nước và báo cháy riêng.
Vì sao không đặt luôn cống thoát nước vào tuy-nen?
Cống thoát nước thường cần độ dốc để nước tự chảy và có kích thước lớn, khó đặt cùng cao độ với cáp điện, ống cấp nước. Nước thải còn có khí độc và mùi, không hợp để đặt chung với không gian người vào bảo trì. Vì vậy cống thoát thường đi riêng.
Nhà mạng có bắt buộc phải đưa cáp vào hạ tầng ngầm dùng chung không?
Ở những tuyến đã có công trình ngầm dùng chung và địa phương có quy định ngầm hoá, các đơn vị có cáp thường phải chuyển cáp vào đó theo lộ trình. Mức độ bắt buộc và lộ trình cụ thể do từng tỉnh, thành phố quy định, nên cần tra quy định hiện hành của địa phương.
Ngầm hoá cáp có làm tăng tiền điện, tiền mạng của hộ dân không?
Chi phí ngầm hoá được tính vào kế hoạch đầu tư của các đơn vị và của địa phương, không thu riêng từng hộ theo một khoản cố định. Về dài hạn, nó có thể là một phần trong chi phí dịch vụ chung. Hộ dân có thể phải tự chi cho phần đường dẫn trong nhà nếu cần cải tạo.
Đào đường để lắp ống nước vào nhà có phải xin phép không?
Có. Đào đường, vỉa hè thuộc quản lý của Nhà nước cần được cấp phép và phải hoàn trả mặt đường theo quy định. Thông thường công ty cấp nước làm thủ tục và thi công phần đấu nối; hộ dân không nên tự đào. Hỏi công ty cấp nước và xã, phường trước khi làm.
Khu đô thị mới có nhất thiết phải có tuy-nen không?
Không bắt buộc ở mọi nơi. Quy hoạch và thiết kế của từng khu sẽ quyết định dùng tuy-nen, hào kỹ thuật hay cống bể cáp, căn cứ quy mô, mật độ đường dây và chi phí. Điều nên kiểm là khu có bố trí sẵn hạ tầng ngầm cho cáp hay để cáp treo trên cột.
