Hệ thống thoát nước chung dẫn cả nước mưa lẫn nước thải sinh hoạt trong cùng một cống; hệ thống thoát nước riêng tách thành hai mạng, nước mưa chảy thẳng ra sông, hồ, còn nước thải đi về nhà máy xử lý. Phần lớn khu phố cũ ở Hà Nội, TP.HCM, Hải Phòng dùng hệ chung vì được xây từ khi chưa có xử lý nước thải tập trung; khu đô thị mới, khu công nghiệp được yêu cầu xây hệ riêng.
Sự khác biệt này giải thích nhiều chuyện người dân hay thắc mắc: vì sao mưa to cống bốc mùi, vì sao sông hồ trong phố vẫn đen dù đã có nhà máy xử lý, vì sao phố cũ khó chuyển sang hệ riêng. Phần dưới nhìn từ góc hạ tầng; chuyện thoát nước trong từng ngôi nhà, từng lô đất nền đã có nhiều bài riêng.
Hệ chung: vì sao phổ biến ở đô thị cũ
Khi các khu phố cũ được xây, mục tiêu chính của cống là thoát nước mưa nhanh khỏi đường phố. Nước thải sinh hoạt từ nhà dân, sau khi qua bể phốt, được đổ luôn vào cống mưa vì đó là đường ống duy nhất có sẵn. Cống chảy ra sông, mương, hồ gần nhất. Mô hình này rẻ, đơn giản, và trong thời kỳ mật độ dân cư thấp, sông hồ còn đủ khả năng tự làm sạch.
Khi dân số tăng, lượng nước thải vượt xa khả năng tự làm sạch của sông hồ. Các dòng sông nội đô bắt đầu đen, bốc mùi. Giải pháp là xây nhà máy xử lý nước thải tập trung, nhưng không thể đào lại toàn bộ cống của phố cũ để tách đôi. Cách làm thực tế là giữ hệ chung, xây thêm tuyến cống bao chạy dọc sông, hồ để chặn nước thải lại, đưa về nhà máy xử lý.
Hệ chung có ưu điểm là chỉ một mạng cống, chiếm ít chỗ dưới lòng đường vốn đã chật. Nhưng nó có một điểm yếu cố hữu: khi mưa to, lượng nước trong cống tăng gấp nhiều lần, vượt khả năng của cống bao và nhà máy xử lý. Phần vượt phải xả thẳng ra sông, hồ, mang theo cả nước thải chưa xử lý đã pha loãng.
Giếng tách và cống bao làm việc thế nào
Vị trí và cấu tạo. Giếng tách nước thải đặt tại điểm cống chung đổ ra sông, hồ. Trong giếng có một ngưỡng tràn được tính toán, phía dưới ngưỡng là cửa dẫn vào cống bao.
Lúc trời không mưa. Dòng chảy trong cống chủ yếu là nước thải, lưu lượng nhỏ, chảy dưới ngưỡng tràn, đi hết vào cống bao rồi về nhà máy xử lý.
Lúc mưa nhỏ, đầu trận mưa. Nước mưa đầu trận cuốn theo nhiều chất bẩn trên mặt đường và cặn lắng trong cống. Phần lớn dòng đầu này vẫn đi vào cống bao để xử lý.
Lúc mưa to. Lưu lượng vượt ngưỡng tràn, phần vượt chảy thẳng ra sông, hồ. Đây là nước đã pha loãng nhiều lần nhưng vẫn có nước thải chưa xử lý.
Cửa phai, van ngăn triều. Ở nơi chịu ảnh hưởng triều, cửa xả có van một chiều để nước sông không chảy ngược vào cống khi triều cường.
Bảo trì. Giếng tách phải được nạo vét, kiểm tra ngưỡng tràn. Rác và bùn tắc làm nước thải tràn ra sông ngay cả khi không mưa.
So sánh hai hệ theo nguyên lý
Bảng không xếp hạng hệ nào tốt hơn; mỗi hệ hợp với một hoàn cảnh.
| Khía cạnh | Hệ thoát nước chung | Hệ thoát nước riêng |
|---|---|---|
| Số mạng cống | Một | Hai: nước mưa và nước thải |
| Chi phí xây ban đầu | Thấp hơn | Cao hơn, cần hai tuyến song song |
| Không gian dưới lòng đường | Ít hơn | Nhiều hơn |
| Nhà máy xử lý nước thải | Phải nhận cả nước mưa đầu trận, lưu lượng biến động lớn | Lưu lượng ổn định, nồng độ cao, xử lý hiệu quả hơn |
| Khi mưa to | Có xả tràn nước thải pha loãng ra sông hồ | Nước mưa ra sông, nước thải vẫn về nhà máy |
| Điểm yếu thực tế | Ô nhiễm mỗi lần mưa to | Đấu nối nhầm: nhà dân đấu nước thải vào cống mưa và ngược lại |
| Hợp với | Phố cũ đã xây kín, khó đào | Khu đô thị mới, khu công nghiệp |
Trong thực tế, nhiều đô thị ở Việt Nam có cả hai: lõi cũ hệ chung, khu mới hệ riêng, nối về cùng một số nhà máy xử lý.
Hệ riêng: đúng trên bản vẽ, sai ở đấu nối
Khu đô thị mới được thiết kế hệ riêng, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào việc từng ngôi nhà đấu đúng: ống thoát nước thải từ bể phốt, bếp, nhà tắm vào cống thải; nước mưa từ mái, sân vào cống mưa. Khi người xây nhà, thợ thi công không biết hoặc làm cho nhanh, nước thải bị đấu vào cống mưa và chảy thẳng ra hồ cảnh quan của khu. Nước mưa đấu vào cống thải làm quá tải trạm bơm và nhà máy khi mưa.
Đấu nhầm là vấn đề phổ biến ở nhiều nước có hệ riêng, không riêng Việt Nam. Cách phát hiện là kiểm tra cửa xả cống mưa vào ngày không mưa: nếu có dòng chảy, có mùi, có bọt, gần như chắc chắn có nhà đấu nhầm phía trên. Lần ngược từng hố ga sẽ tìm ra điểm đấu.
Chủ đầu tư khu đô thị nên giám sát đấu nối của từng lô khi người mua xây nhà, và bàn giao hồ sơ mạng cống cho đơn vị thoát nước của địa phương đầy đủ. Người mua nhà trong khu mới nên hỏi rõ vị trí hai loại hố ga trước lô mình, yêu cầu thợ đấu đúng.
Chuyển dần từ hệ chung sang hệ nửa riêng
Không đô thị nào có thể đào lại toàn bộ cống phố cũ cùng lúc. Cách làm phổ biến là chuyển dần: khi cải tạo một tuyến phố, nâng cấp đường, hạ ngầm cáp, tận dụng để đặt thêm tuyến cống thải riêng; khu vực cải tạo xong chuyển sang hệ riêng, khu chưa cải tạo vẫn dùng hệ chung với giếng tách. Mô hình trung gian này đôi khi được gọi là hệ nửa riêng.
Song song, các giải pháp giảm lượng nước mưa vào cống được áp dụng: mặt phủ thấm nước ở vỉa hè, bãi đỗ xe; dải cây xanh trũng giữ nước; bể chứa nước mưa ở công trình lớn. Nước mưa ít vào cống thì giếng tách ít phải xả tràn, nhà máy xử lý chạy ổn định hơn. Các giải pháp này còn giúp giảm ngập, sẽ bàn ở bài riêng về hạ tầng chống ngập.
Pháp luật về cấp, thoát nước đặt yêu cầu khu đô thị mới phải có hệ thống thoát nước thải riêng và xử lý nước thải; các đô thị hiện hữu lập kế hoạch đầu tư nhà máy xử lý và mạng thu gom theo lộ trình. Các yêu cầu cụ thể nằm trong luật chuyên ngành và quy chuẩn kỹ thuật, nên tra văn bản hiện hành khi cần.
Nhà máy xử lý nước thải đô thị và bùn thải
Nhà máy xử lý nước thải đô thị nhận nước từ mạng thu gom, xử lý qua các bước: tách rác, lắng cát, xử lý sinh học để vi sinh vật phân huỷ chất hữu cơ, lắng bùn, khử trùng, rồi xả ra nguồn tiếp nhận đạt quy chuẩn. Một số nhà máy có thêm công đoạn khử nitơ, phốt pho để hạn chế phú dưỡng sông hồ.
Tỷ lệ nước thải đô thị được thu gom và xử lý ở Việt Nam còn thấp so với nhu cầu, theo nhiều thông tin công bố của cơ quan quản lý. Nhiều nhà máy đã xây nhưng mạng thu gom chưa hoàn chỉnh nên chạy dưới công suất, trong khi một số khu vực vẫn xả thẳng. Đọc tin về nhà máy xử lý nước thải, nên hỏi thêm về mạng thu gom đi kèm, vì nhà máy không có nước vào thì chưa giải quyết được gì.
Bùn thải từ nhà máy và bùn nạo vét cống là bài toán riêng: phải được làm khô, xử lý, chôn lấp hợp vệ sinh hoặc tận dụng nếu đạt điều kiện. Một đô thị tính chuyện thoát nước mà quên bùn thì sớm muộn sẽ gặp bãi bùn không có chỗ đổ.
Ai quản lý thoát nước đô thị và tiền dịch vụ thoát nước
Ở đô thị, hệ thống thoát nước thường do chính quyền cấp tỉnh giao hoặc đặt hàng cho một đơn vị thoát nước vận hành: nạo vét cống, vận hành trạm bơm, nhà máy xử lý, sửa chữa hố ga. Đơn vị này có thể là doanh nghiệp nhà nước hoặc doanh nghiệp được chọn qua đấu thầu dịch vụ công ích. Cơ quan chuyên môn về xây dựng của tỉnh theo dõi, đánh giá.
Chi phí thoát nước và xử lý nước thải được bù đắp một phần từ tiền dịch vụ thoát nước thu của người dùng, thường tính kèm theo lượng nước sạch tiêu thụ trên hoá đơn tiền nước, phần còn lại từ ngân sách. Pháp luật hướng tới việc tiền dịch vụ dần bù đủ chi phí vận hành, nhưng mức và lộ trình do từng địa phương quyết định; bài này không bàn mức thu.
Hộ gia đình, cơ sở sản xuất xả nước thải vào hệ thống thoát nước công cộng có nghĩa vụ đấu nối đúng, không đổ rác, dầu mỡ, chất thải rắn vào cống. Dầu mỡ từ bếp nhà hàng đông cứng trong cống là một nguyên nhân tắc cống hay gặp ở phố đông quán ăn; bể tách mỡ trước khi xả là yêu cầu cơ bản với cơ sở kinh doanh ăn uống.
Đô thị nhỏ và vùng ven: thoát nước đi trước hay xử lý đi trước
Ở nhiều đô thị nhỏ, trung tâm xã, phường mới hình thành, hệ thống thoát nước chủ yếu là mương hở và cống ven đường do từng dự án làm rời rạc, chưa có nhà máy xử lý. Nước thải sau bể phốt chảy ra mương, ra kênh thuỷ lợi, ao hồ. Khi dân cư còn thưa, tác động chưa lớn; khi đô thị hoá nhanh, kênh mương nhanh chóng ô nhiễm và thường bị lấp dần, làm giảm luôn khả năng thoát nước mưa.
Bài học từ các đô thị lớn cho thấy làm hệ riêng ngay từ đầu rẻ hơn nhiều so với cải tạo về sau. Ngay cả khi chưa đủ vốn xây nhà máy xử lý, đặt sẵn tuyến cống thải riêng trong các tuyến đường mới giúp sau này chỉ cần xây nhà máy và trạm bơm, không phải đào lại đường.
Ở quy mô khu dân cư nhỏ, mô hình xử lý phân tán, tức trạm xử lý nhỏ cho một cụm dân cư, một khu tái định cư, là lựa chọn trung gian. Mô hình này cần đơn vị vận hành rõ ràng; trạm nhỏ không ai vận hành sau khi bàn giao là tình trạng hay gặp, cần được tính ngay từ khâu quy hoạch.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mưa to thì cống trong phố bốc mùi?
Ở hệ thoát nước chung, cặn bẩn từ nước thải lắng trong cống những ngày khô. Khi mưa to, dòng chảy mạnh khuấy cặn lên, đẩy khí và mùi ra qua miệng thu nước. Cống thiếu nạo vét thì mùi càng nặng.
Đã có nhà máy xử lý nước thải sao sông trong phố vẫn đen?
Có thể do mạng thu gom chưa đưa hết nước thải về nhà máy, do giếng tách xả tràn khi mưa, do đấu nối nhầm, hoặc do bùn ô nhiễm tích tụ lâu năm dưới đáy sông. Nhà máy chỉ là một phần của cả hệ thống.
Nhà trong khu đô thị mới cần đấu thoát nước thế nào?
Nước thải từ bể phốt, bếp, nhà tắm đấu vào hố ga cống thải; nước mưa từ mái, sân đấu vào hố ga cống mưa. Hỏi chủ đầu tư hoặc đơn vị quản lý khu về vị trí hai loại hố ga trước lô và yêu cầu thợ đấu đúng.
Có nên bỏ bể phốt khi khu đã có hệ thống xử lý nước thải tập trung?
Tuỳ quy định của địa phương và thiết kế của hệ thống. Nhiều nơi vẫn yêu cầu giữ bể phốt vì mạng cống chưa tách hoàn toàn. Hỏi đơn vị thoát nước của địa phương trước khi bỏ.
Giếng tách nước thải là gì?
Là công trình đặt ở điểm cống chung đổ ra sông, hồ, có ngưỡng tràn để lúc khô ráo dẫn toàn bộ nước thải vào cống bao về nhà máy xử lý, còn lúc mưa to cho phần vượt ngưỡng tràn ra ngoài.
Hệ thoát nước riêng có hết ngập không?
Không nhất thiết. Ngập phụ thuộc vào khả năng của cống mưa, trạm bơm, cao độ nền và triều. Hệ riêng giúp nước thải không tràn ra sông hồ khi mưa, còn chống ngập là bài toán riêng.
