Ngầm hoá cáp viễn thông là đưa các sợi cáp đang treo trên cột xuống đi trong hệ thống công trình ngầm dùng chung — cống bể cáp, hào kỹ thuật, tuy-nen kỹ thuật — rồi tháo bỏ dây treo cũ. Mục tiêu không chỉ là mỹ quan: dây treo dễ đứt khi bão, dễ cháy khi chập điện, vướng xe cao, và mỗi lần sửa chữa lại phát sinh thêm dây mới chồng lên dây cũ.
Chuyện "mạng nhện" trên cột ở nhiều đô thị Việt Nam không phải vì ai đó cẩu thả, mà là hệ quả của một giai đoạn mỗi doanh nghiệp tự kéo cáp riêng, cộng với cáp truyền hình, cáp camera, cáp của các hệ thống nội bộ. Bài dưới giải thích vì sao nó hình thành, các dạng công trình ngầm, ai trả tiền cho việc ngầm hoá, và vì sao tiến độ ở nhiều nơi chậm hơn kỳ vọng.
Vì sao cáp treo chằng chịt
Treo cáp lên cột điện sẵn có là cách nhanh và rẻ nhất để kéo dịch vụ tới khách hàng. Trong giai đoạn thị trường viễn thông và truyền hình trả tiền mở rộng nhanh, nhiều doanh nghiệp cùng kéo cáp tới cùng một khu phố, mỗi đơn vị một sợi riêng. Khi khách đổi nhà cung cấp, sợi cũ thường không được thu hồi mà để nguyên, sợi mới lại được kéo thêm.
Thêm vào đó là cáp của các hệ thống không thuộc doanh nghiệp viễn thông: camera an ninh khu phố, loa truyền thanh, đèn tín hiệu, đường dây nội bộ của cơ quan. Mỗi lớp được thêm vào ở một thời điểm, bởi một đơn vị khác nhau, không có ai nắm danh sách đầy đủ trên một cột.
Kết quả là trên nhiều cột, phần lớn dây đã không còn sử dụng nhưng không ai dám cắt vì không biết là của ai. Đây là lý do mọi đợt chỉnh trang đều bắt đầu bằng việc kiểm đếm, gắn nhãn chủ sở hữu và yêu cầu các đơn vị tự thu hồi cáp không dùng, trước khi tính tới chuyện đưa xuống ngầm.
Rủi ro của dây treo không chỉ là mất mỹ quan. Bó cáp nặng làm cột nghiêng, kéo đứt dây điện hạ thế khi có bão; cáp võng thấp vướng xe tải, xe cứu hoả; và khi chập điện, lớp vỏ nhựa của cả bó cáp có thể bắt lửa lan dọc phố. Đó là lý do nhiều địa phương xếp việc chỉnh trang cáp treo vào nhóm việc an toàn đô thị, không chỉ là việc làm đẹp.
Các dạng công trình ngầm cho cáp
Không phải tuyến phố nào cũng cần tuy-nen; mỗi dạng hợp với một quy mô và một mật độ đường dây. Bảng dưới mô tả theo nguyên lý.
| Dạng | Mô tả | Hợp với | Hạn chế |
|---|---|---|---|
| Ống, cống bể cáp | Các ống nhựa chôn dưới vỉa hè, có hố ga để kéo và nối cáp | Phố hiện hữu, mật độ vừa | Hết ống thì lại phải đào |
| Hào kỹ thuật | Rãnh bê tông có nắp đậy, đặt nhiều loại cáp trong cùng một hào | Đường mới, khu đô thị, khu công nghiệp | Cần quản lý chung giữa nhiều chủ cáp |
| Tuy-nen kỹ thuật | Đường hầm đủ rộng cho người đi vào, chứa cáp điện, viễn thông, có khi cả ống cấp nước | Trục đô thị chính, khu mới quy hoạch bài bản | Chi phí đầu tư rất lớn, cần làm cùng lúc với đường |
| Cáp chôn trực tiếp | Cáp có vỏ bọc chịu lực chôn thẳng xuống đất | Tuyến dài ngoài đô thị | Khó sửa, dễ bị đào trúng |
Nguyên tắc chung của quy hoạch hạ tầng kỹ thuật là công trình ngầm nên làm cùng lúc với làm đường mới hoặc cải tạo đường. Làm riêng một lần đào cho cáp viễn thông trên phố đã hoàn thiện là phương án tốn kém và gây phiền nhất cho người dân.
Ai trả tiền cho việc ngầm hoá
Chủ đầu tư công trình ngầm. Có thể là Nhà nước, thường gắn với dự án cải tạo đường, hoặc một doanh nghiệp được giao đầu tư hạ tầng kỹ thuật dùng chung. Đơn vị này bỏ vốn xây cống bể, hào, tuy-nen rồi cho các chủ cáp thuê chỗ.
Chủ sở hữu cáp. Doanh nghiệp viễn thông, truyền hình, đơn vị có cáp nội bộ trả chi phí kéo cáp mới vào công trình ngầm, đấu nối lại cho khách hàng và tháo dỡ cáp treo cũ, cộng tiền thuê chỗ hằng năm.
Ngành điện. Khi cột điện bị thay hoặc dỡ bỏ vì ngầm hoá lưới điện, cáp viễn thông treo trên đó buộc phải di dời theo. Vì vậy ngầm hoá lưới điện và ngầm hoá cáp viễn thông thường phải phối hợp chung một kế hoạch.
Người dùng cuối. Không trực tiếp trả tiền ngầm hoá, nhưng có thể bị gián đoạn dịch vụ ngắn trong lúc đấu nối lại, và đôi khi phải cho kỹ thuật viên vào nhà kéo lại dây từ hộp phân phối mới.
Vì sao ngầm hoá thường chậm
Lý do đầu tiên là chi phí và thứ tự đầu tư. Hạ tầng ngầm đắt hơn treo cáp nhiều lần, và hiệu quả lớn nhất chỉ đạt khi làm cùng dự án đường. Nếu kế hoạch cải tạo đường chưa tới, đào riêng cho cáp sẽ bị phản đối vì vừa tốn vừa gây ùn tắc.
Lý do thứ hai là phối hợp nhiều bên. Một tuyến phố có thể có cáp của nhiều doanh nghiệp, cáp điện, camera, đèn chiếu sáng. Mỗi bên có kế hoạch, ngân sách và tiến độ riêng. Chỉ cần một bên chưa kéo cáp vào ống mới, cột cũ chưa thể dỡ.
Lý do thứ ba là giá thuê và điều kiện sử dụng công trình ngầm. Nếu giá thuê cao hơn chi phí treo cáp quá xa, doanh nghiệp viễn thông sẽ chần chừ. Ngược lại, nếu giá quá thấp, chủ đầu tư hạ tầng ngầm không thu hồi được vốn. Luật Viễn thông 2023 có quy định về chia sẻ, sử dụng chung hạ tầng kỹ thuật viễn thông thụ động; cơ chế giá, điều kiện thuê cụ thể nằm ở văn bản hướng dẫn và quyết định của địa phương, nên tra bản hiện hành khi cần áp dụng.
Lý do cuối cùng là cáp mới tiếp tục được treo trong lúc chờ. Nếu không có quy định cứng về việc không cấp phép treo cáp mới trên tuyến đã có kế hoạch ngầm hoá, mỗi tháng chờ lại thêm dây.
Một đợt chỉnh trang cáp treo diễn ra thế nào
Ở nhiều đô thị, việc dọn dây không đợi tới khi có công trình ngầm mà làm song song theo từng bước. Trình tự hay gặp:
- Địa phương lập danh mục tuyến phố ưu tiên, thường là trục chính, khu trung tâm, khu di tích, tuyến có dự án cải tạo sắp triển khai.
- Các chủ cáp kiểm đếm, gắn thẻ nhận diện trên cáp của mình; cáp không ai nhận được xác định là cáp vô chủ.
- Thu hồi cáp không còn sử dụng; bó gọn cáp đang dùng theo quy cách, cách xa dây điện.
- Gộp nhiều sợi cáp đồng sang ít sợi cáp quang dung lượng lớn khi có thể.
- Nơi có công trình ngầm thì kéo cáp xuống, đấu nối lại cho khách hàng, rồi tháo cáp treo.
- Giám sát sau chỉnh trang để cáp mới không bị treo lại tuỳ tiện.
Chỉnh trang không thay được ngầm hoá, nhưng giảm nhanh nguy cơ cháy, đứt dây và giải phóng chỗ trên cột trong lúc chờ công trình ngầm.
Cáp đã đi ngầm vẫn có những rủi ro riêng
Đào trúng cáp. Sự cố đứt cáp ngầm phổ biến nhất không do thiên tai mà do một công trình khác đào trúng: thi công cống thoát nước, mở rộng đường, lắp ống cấp nước. Nguyên nhân gốc thường là thiếu hồ sơ hoàn công chính xác về vị trí, độ sâu của tuyến cáp, hoặc bên thi công không hỏi trước các chủ công trình ngầm.
Ngập hố ga và nước thấm. Hố ga cáp ở vùng trũng có thể ngập sau mưa lớn hay triều cường. Cáp quang chịu nước tốt hơn cáp đồng, nhưng mối nối, hộp phân phối đặt thấp vẫn có thể hỏng. Thiết kế phải tính cao độ hố ga, nắp kín và thoát nước cho hố.
Thiếu bản đồ công trình ngầm dùng chung. Mỗi chủ công trình giữ hồ sơ của mình, nhưng một cơ sở dữ liệu chung về công trình ngầm trên một tuyến phố, cập nhật sau mỗi lần thi công, mới là thứ giúp tránh đào trúng. Nhiều đô thị đang xây dựng cơ sở dữ liệu này; mức đầy đủ khác nhau giữa các địa phương.
Sửa chữa lâu hơn. Cáp treo đứt thì kỹ thuật viên nhìn thấy ngay chỗ đứt; cáp ngầm phải dùng máy đo để định vị điểm hỏng, mở hố ga, có khi phải đào. Bù lại, số lần hỏng ít hơn nhiều. Doanh nghiệp cần dịch vụ liên tục vẫn nên có tuyến dự phòng thay vì chỉ trông vào độ bền của cáp ngầm.
Khu đô thị mới và khu công nghiệp: làm đúng từ đầu
Ở khu đô thị mới và khu công nghiệp, bài toán đơn giản hơn nhiều vì chưa có dây treo. Quy hoạch chi tiết nên bố trí hào kỹ thuật hoặc cống bể cáp dọc các trục đường, ống chờ tới từng lô, đủ dung lượng cho nhiều nhà cung cấp. Khi bàn giao hạ tầng cho địa phương hoặc khi khu công nghiệp vận hành, ai quản lý hào và cho thuê theo điều kiện nào cần được ghi rõ.
Một sai sót hay gặp là hào kỹ thuật được làm nhưng chỉ đủ chỗ cho một hai nhà cung cấp, hoặc ống chờ tới lô quá nhỏ. Vài năm sau, khi nhu cầu tăng, doanh nghiệp mới lại phải treo cáp hoặc đào thêm. Với doanh nghiệp thuê đất, nên hỏi trước về dung lượng hào và quyền kéo cáp của nhà cung cấp mà mình chọn.
Người mua nhà trong khu đô thị mới cũng nên để ý: khu có hạ tầng viễn thông ngầm và nhiều nhà cung cấp thì việc chọn dịch vụ internet, truyền hình sau này thuận hơn; khu chỉ có một nhà cung cấp được độc quyền kéo cáp thì người ở ít lựa chọn.
Câu hỏi thường gặp
Ngầm hoá cáp viễn thông có làm mạng nhanh hơn không?
Không trực tiếp. Tốc độ phụ thuộc loại cáp và thiết bị, không phụ thuộc cáp treo hay đi ngầm. Nhưng cáp ngầm ít bị đứt do bão, xe va, cháy, nên mạng ổn định hơn; và đợt ngầm hoá thường đi kèm thay cáp đồng cũ bằng cáp quang, nên người dùng có thể thấy chất lượng tốt lên.
Cáp treo trước nhà bị võng, đứt thì báo ai?
Trước hết xem thẻ nhận diện trên cáp để biết chủ sở hữu và báo trực tiếp cho đơn vị đó. Nếu không có thẻ hoặc không xác định được, báo cho chính quyền xã, phường hoặc cơ quan quản lý viễn thông của tỉnh. Không tự cắt dây vì có thể nhầm với dây điện hoặc làm mất dịch vụ của người khác.
Tuy-nen kỹ thuật khác hào kỹ thuật thế nào?
Hào kỹ thuật là rãnh bê tông có nắp đậy, mở nắp để thao tác từ trên mặt đất. Tuy-nen kỹ thuật là đường hầm đủ rộng cho người đi vào bên trong để lắp đặt, kiểm tra, sửa chữa, chứa được nhiều loại đường dây, đường ống hơn và không cần đào mặt đường khi bảo trì.
Vì sao đã ngầm hoá mà vẫn thấy dây treo mới?
Có thể do một số chủ cáp chưa chuyển xuống ngầm, do đoạn từ hộp phân phối vào từng nhà vẫn phải đi nổi, hoặc do có đơn vị kéo cáp mới không theo quy định. Phản ánh với địa phương kèm vị trí và thời điểm cụ thể sẽ giúp cơ quan quản lý xử lý đúng chủ cáp.
Người dân có phải trả tiền khi nhà mạng chuyển cáp xuống ngầm không?
Thông thường không, vì chi phí kéo cáp và đấu nối lại thuộc về chủ cáp và chủ đầu tư công trình ngầm. Nếu có yêu cầu thu tiền, hãy hỏi rõ khoản đó là gì, căn cứ nào và đề nghị xác nhận bằng văn bản từ nhà cung cấp dịch vụ.