Bảo trì đường bộ là toàn bộ công việc giữ cho con đường an toàn và dùng được trong suốt tuổi thọ của nó, gồm kiểm tra, bảo dưỡng thường xuyên như vá ổ gà, nạo vét rãnh, phát quang, sửa chữa định kỳ như thảm lại mặt đường, và sửa chữa đột xuất sau mưa lũ, sạt lở. Một con đường không được bảo trì đúng lúc sẽ xuống cấp nhanh hơn nhiều, và chi phí làm lại cuối cùng cao hơn hẳn tổng chi phí bảo trì đều đặn.
Bài viết giải thích các loại việc bảo trì, vì sao một ổ gà nhỏ để lâu thành hư hỏng lớn, kinh phí bảo trì đến từ đâu và người dùng đường có thể làm gì khi thấy đường hư. Nội dung theo nguyên lý chung; kế hoạch và mức kinh phí của từng tuyến do cơ quan quản lý tuyến lập và công bố.
Vì sao bảo trì quan trọng không kém xây mới
Mặt đường nhựa chịu hai tác động chính: tải trọng của xe, nhất là xe nặng, và nước. Mỗi lượt xe tải qua lại làm kết cấu mỏi đi một chút. Nước thấm qua vết nứt nhỏ xuống lớp móng làm móng yếu đi, và khi móng yếu, mặt đường lún, vỡ nhanh hơn dưới bánh xe. Hai tác động này cộng hưởng: đường có vết nứt không được trám sẽ hư nhanh gấp nhiều lần đường được trám kịp.
Kinh nghiệm quản lý đường ở nhiều nước cho thấy một quy luật quen thuộc: chi phí để giữ một con đường ở tình trạng tốt thấp hơn nhiều so với chi phí khôi phục nó khi đã hỏng nặng. Một vết nứt được trám trong ngày tốn ít; để qua một mùa mưa, nó thành ổ gà; để thêm vài năm, cả đoạn phải đào lên làm lại móng.
Vì vậy, nhiều cơ quan quản lý đường coi mạng lưới đường là một khối tài sản cần được quản lý như doanh nghiệp quản lý máy móc: biết tình trạng từng đoạn, dự báo khi nào xuống cấp, ưu tiên can thiệp sớm ở đoạn quan trọng. Khi kinh phí hạn chế, câu hỏi không phải là có bảo trì hay không, mà là bảo trì đoạn nào trước để giữ được giá trị toàn mạng.
Ba nhóm việc bảo trì
Cách gọi tên có thể khác nhau giữa văn bản, nhưng về bản chất, công việc bảo trì đường bộ chia thành ba nhóm.
| Nhóm việc | Ví dụ | Tần suất | Mục đích |
|---|---|---|---|
| Kiểm tra, bảo dưỡng thường xuyên | Tuần đường, vá ổ gà, trám vết nứt, nạo vét rãnh, phát quang, sơn lại vạch, thay biển hỏng | Hằng ngày đến hằng tháng | Giữ đường an toàn, ngăn hư hỏng nhỏ lớn dần |
| Sửa chữa định kỳ | Thảm lại lớp mặt, láng nhựa, sửa khe co giãn cầu, gia cố mái taluy | Theo chu kỳ vài năm, theo đánh giá tình trạng | Phục hồi chất lượng mặt đường, công trình trước khi hỏng kết cấu |
| Sửa chữa đột xuất | Khắc phục sạt lở, cuốn trôi sau lũ, sụt lún, cầu bị va | Khi có sự cố | Bảo đảm giao thông thông suốt, an toàn |
| Kiểm định, quan trắc | Kiểm định cầu, đo độ bằng phẳng, quan trắc lún, đếm xe | Định kỳ hoặc khi có dấu hiệu bất thường | Có dữ liệu để quyết định sửa chữa đúng chỗ |
Dòng cuối thường không ai thấy nhưng quyết định chất lượng ba dòng trên. Không có dữ liệu tình trạng đường, kế hoạch sửa chữa dễ chạy theo phản ánh dồn dập thay vì theo nhu cầu thực sự.
Một năm của đội duy tu đường
Mùa khô. Thời điểm thuận để sửa chữa định kỳ, thảm mặt đường, trám vết nứt, sơn vạch, vì nhựa đường và sơn cần thời tiết khô ráo. Cũng là lúc nạo vét rãnh, cống để chuẩn bị mùa mưa.
Trước mùa mưa bão. Kiểm tra các điểm hay sạt lở, ngập nước, chuẩn bị vật tư, máy móc dự phòng tại chỗ, phương án phân luồng khi tuyến bị chia cắt.
Trong mùa mưa. Tuần đường dày hơn, vá tạm ổ gà ngay khi phát hiện, khơi thông cống rãnh bị rác, bùn lấp, cắm biển cảnh báo ở đoạn nguy hiểm.
Sau mưa lũ. Dọn đất đá sạt lở, khắc phục đoạn bị xói, kiểm tra trụ cầu sau lũ, lập hồ sơ sửa chữa đột xuất.
Sau Tết và các dịp cao điểm. Lưu lượng xe tải tăng mạnh trước và sau các kỳ nghỉ dài, mặt đường chịu tải dồn dập. Đội duy tu thường rà lại các đoạn yếu, nhất là dốc dài và khu vực nút giao, nơi xe nặng phanh và tăng tốc nhiều.
Quanh năm. Phát quang cây cỏ che tầm nhìn, thay biển báo, hộ lan bị va đập, xử lý lấn chiếm hành lang, ghi nhận phản ánh của người dân.
Mặt đường xuống cấp theo những giai đoạn nào
Một mặt đường nhựa mới có bề mặt kín, phẳng. Sau vài năm, dưới tác động của nắng, nhựa đường già đi, giòn hơn, bắt đầu xuất hiện vết nứt nhỏ. Đây là giai đoạn can thiệp rẻ nhất: trám vết nứt, láng một lớp mỏng bảo vệ bề mặt.
Nếu bỏ qua, nước thấm xuống, vết nứt lan thành mạng nứt giống da cá sấu, bong tróc từng mảng, rồi thành ổ gà. Ở đường có nhiều xe nặng, lún vệt bánh xe xuất hiện dọc theo làn xe tải, đọng nước khi mưa. Lúc này, vá ổ gà chỉ là giải pháp tạm; muốn bền phải cào bóc và thảm lại lớp mặt.
Giai đoạn cuối là khi móng đường đã hỏng: mặt đường lún sâu, vỡ thành từng tảng, vá xong vài tuần lại vỡ. Lúc này không còn cách nào khác ngoài đào lên làm lại móng và mặt, chi phí gần như xây mới. Phần lớn những đoạn đường người dân phàn nàn "vá mãi không xong" là những đoạn đã trôi tới giai đoạn này.
Hiểu các giai đoạn trên giúp bạn đọc tin về bảo trì đúng hơn: một tuyến được thảm lại khi mặt đường trông còn tạm ổn không phải là lãng phí, mà thường là can thiệp đúng thời điểm.
Kinh phí bảo trì đến từ đâu
Với đường do Nhà nước quản lý, kinh phí bảo trì chủ yếu đến từ ngân sách: ngân sách trung ương cho quốc lộ, ngân sách tỉnh cho đường tỉnh, đường đô thị, ngân sách xã kết hợp đóng góp của người dân cho đường xã. Trước đây, ở tầm quốc gia có quỹ bảo trì đường bộ hình thành chủ yếu từ phí sử dụng đường bộ thu theo đầu phương tiện. Luật Đường bộ 2024 sắp xếp lại cơ chế nguồn vốn bảo trì; chi tiết cách thu, cách phân bổ hiện nay cần tra trong văn bản hiện hành.
Với tuyến đầu tư theo hình thức đối tác công tư có thu phí, nhà đầu tư thường chịu trách nhiệm bảo trì trong thời gian khai thác theo hợp đồng, chi phí đó được tính vào phương án tài chính của dự án. Khi hết hợp đồng, tuyến được chuyển giao cho Nhà nước, thường kèm yêu cầu về tình trạng kỹ thuật khi bàn giao.
Một vấn đề lâu nay là kinh phí bảo trì thường không theo kịp chiều dài mạng lưới tăng nhanh. Mỗi cây số đường mới đưa vào khai thác là thêm một khoản chi bảo trì hằng năm, nhưng khoản này ít khi được bàn kỹ khi quyết định đầu tư. Hệ quả là một số tuyến xuống cấp sớm, phải sửa chữa lớn trước thời hạn dự kiến.
Hợp đồng bảo trì theo chất lượng đầu ra
Cách giao việc bảo trì truyền thống là theo khối lượng: cơ quan quản lý xác định cần vá bao nhiêu mét vuông, nạo vét bao nhiêu mét rãnh, nhà thầu làm và được trả theo khối lượng nghiệm thu. Cách này dễ kiểm đếm nhưng có điểm yếu: nhà thầu không có động lực giữ đường tốt lâu, vì đường càng hư thì càng có thêm khối lượng để làm.
Nhiều nước đã dùng cách khác: giao bảo trì theo chất lượng đầu ra trong nhiều năm. Hợp đồng không quy định phải vá bao nhiêu, mà quy định tình trạng đường phải đạt: ổ gà phải được xử lý trong bao lâu kể từ khi phát hiện, rãnh không được tắc quá một mức nhất định, độ bằng phẳng mặt đường không được kém hơn một ngưỡng. Nhà thầu tự quyết cách làm, và bị trừ tiền khi không đạt chỉ số.
Cách này đặt động lực đúng chỗ: nhà thầu muốn đỡ tốn thì phải can thiệp sớm, làm cho bền. Nhưng nó đòi hỏi cơ quan quản lý có năng lực đo đạc, giám sát chỉ số và hợp đồng được viết chặt. Khi đọc tin về một tuyến được giao bảo trì theo hình thức này, điều đáng hỏi là các chỉ số đầu ra được đo thế nào và ai đo.
Thấy đường hư thì báo thế nào cho hiệu quả
Đơn vị quản lý đường không thể có mặt ở mọi cây số mọi lúc. Phản ánh của người dùng đường là nguồn thông tin quan trọng, nếu được gửi đúng cách:
- Ghi lại vị trí cụ thể: tên tuyến, cột kilômét gần nhất hoặc một mốc dễ nhận như cây xăng, trường học, cầu.
- Chụp ảnh hư hỏng, có vật đối chiếu để ước lượng kích thước, chụp thêm một ảnh toàn cảnh để thấy vị trí trên đường.
- Mô tả mức nguy hiểm: ổ gà nằm giữa làn xe máy, đoạn ngập sâu, nắp cống mất, cây có nguy cơ đổ.
- Gửi tới chính quyền cấp xã hoặc đơn vị quản lý tuyến qua kênh tiếp nhận phản ánh chính thức của tỉnh, nếu có.
- Với điểm nguy hiểm cấp bách như hố sâu, cầu hư, báo ngay cho lực lượng chức năng tại chỗ và cảnh báo người đi đường bằng vật cản dễ thấy nếu làm được an toàn.
- Theo dõi phản hồi; nếu sau một thời gian chưa được xử lý, gửi lại kèm bản phản ánh trước.
Doanh nghiệp vận tải có xe chạy thường xuyên trên tuyến có thể làm việc này có hệ thống: yêu cầu tài xế ghi nhận điểm hư hỏng, tổng hợp gửi cơ quan quản lý định kỳ. Đó cũng là cách bảo vệ xe và hàng của chính doanh nghiệp.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao vá ổ gà xong vài tuần lại vỡ?
Thường vì hư hỏng đã xuống tới lớp móng, vá lớp mặt chỉ che bên trên, hoặc vì vá trong lúc trời mưa, ổ gà còn đọng nước, vật liệu không bám. Muốn bền phải cắt vuông mép, làm khô, xử lý móng nếu hỏng, rồi mới hoàn trả lớp mặt.
Đường mới làm đã hư thì có phải do bảo trì kém không?
Chưa chắc. Đường mới hư sớm có thể do thi công, vật liệu, thiết kế không phù hợp với tải trọng thực tế, hoặc do xe quá tải. Trong thời gian bảo hành, nhà thầu phải sửa chữa. Việc xác định nguyên nhân thuộc về chủ đầu tư và cơ quan quản lý chất lượng.
Vì sao đường còn tốt mà vẫn thảm lại?
Có thể đơn vị quản lý đang can thiệp ở giai đoạn sớm, khi mặt đường bắt đầu già hoá nhưng móng còn tốt. Thảm lớp mặt lúc này rẻ hơn nhiều so với để hư tới móng rồi làm lại. Kế hoạch dựa trên số liệu kiểm tra tình trạng, không chỉ trên cảm nhận bằng mắt.
Người dân có được tự vá đường xã không?
Nhiều nơi khuyến khích người dân cùng làm đường xã, nhưng nên thông qua chính quyền cấp xã để có vật liệu, cách làm phù hợp và bảo đảm an toàn giao thông khi làm. Tự đổ gạch vụn, xà bần vào ổ gà có thể làm đường gồ ghề, nguy hiểm hơn.
Đường bị xe quá tải làm hư thì ai chịu?
Chủ xe, người điều khiển và đơn vị xếp hàng vi phạm quy định tải trọng có thể bị xử lý theo quy định. Về hạ tầng, đơn vị quản lý tuyến vẫn phải sửa chữa để bảo đảm giao thông, đồng thời phối hợp kiểm soát tải trọng để hạn chế hư hỏng tiếp.
Kế hoạch bảo trì đường có được công khai không?
Kế hoạch bảo trì và dự toán kinh phí là một phần của kế hoạch ngân sách, được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt. Mức độ công khai chi tiết khác nhau giữa các nơi. Bạn có thể hỏi cơ quan quản lý tuyến hoặc đề nghị thông qua đại biểu dân cử tại địa phương.