Một trạm phát sóng di động (thường gọi là trạm BTS, với 4G, 5G là trạm gốc) gồm bốn phần: cột hoặc giá đỡ ăng-ten, thiết bị vô tuyến, nguồn điện kèm ắc quy dự phòng, và đường truyền nối về mạng lõi. Phần cột, nhà trạm, nguồn điện gọi là hạ tầng thụ động; phần thiết bị phát sóng là hạ tầng chủ động. Tách hai phần này ra là chìa để hiểu vì sao nhiều nhà mạng có thể dùng chung một cột.
Bài này giải thích ai xây cột, các mô hình dùng chung hạ tầng, chuyện cho thuê nóc nhà làm trạm, thủ tục xây dựng theo nguyên lý, và những điều người dân sống gần trạm thường lo. Phần sóng điện thoại có ảnh hưởng sức khoẻ hay không ở mức khoa học phổ thông đã có nhiều tài liệu riêng; ở đây chỉ nói tới cơ chế quản lý và kiểm định.
Các loại trạm phát sóng hay gặp
Mỗi loại trạm phục vụ một vùng phủ và một mật độ người dùng khác nhau. Các tên gọi dưới đây là cách gọi phổ biến trong nghề, không phải phân loại pháp lý.
| Loại | Đặt ở đâu | Phục vụ |
|---|---|---|
| Trạm cột cao trên mặt đất | Khu đất riêng ở nông thôn, ven đô, ven quốc lộ | Vùng phủ rộng, mật độ người dùng thấp |
| Trạm trên nóc nhà | Mái nhà cao tầng hoặc nhà dân ở đô thị | Khu dân cư đông, cần nhiều trạm gần nhau |
| Trạm nhỏ | Cột đèn, tường nhà, biển quảng cáo cũ, nhà chờ xe buýt | Điểm nóng lưu lượng: phố đi bộ, chợ, nhà ga |
| Hệ thống phủ sóng trong nhà | Bên trong trung tâm thương mại, bệnh viện, nhà ga, nhà máy lớn | Nơi sóng từ ngoài vào bị tường che |
| Trạm lưu động | Xe chuyên dụng | Sự kiện đông người, khắc phục sau thiên tai |
Khi chuyển từ 4G sang 5G, nhu cầu trạm nhỏ và trạm trên nóc nhà tăng lên vì tần số cao có vùng phủ hẹp hơn. Đây là lý do chuyện thuê chỗ đặt trạm ngày càng chạm tới nhiều hộ dân và chủ toà nhà hơn.
Ai xây cột và các mô hình dùng chung
Nhà mạng tự xây, tự dùng. Mô hình truyền thống: mỗi nhà mạng một cột, một nhà trạm. Nhanh và chủ động, nhưng ở cùng một khu có thể mọc lên nhiều cột cạnh nhau.
Nhà mạng xây rồi cho nhà mạng khác thuê. Cột được thiết kế đủ chịu tải cho thiết bị của nhiều nhà mạng. Bên đến sau thuê chỗ trên cột, có thể thuê chung nguồn điện, nhà trạm.
Doanh nghiệp chuyên cho thuê hạ tầng thụ động. Một doanh nghiệp không phát sóng, chỉ đầu tư cột, nhà trạm, nguồn điện rồi cho nhiều nhà mạng thuê. Mô hình này phổ biến ở nhiều nước và cũng đã xuất hiện ở Việt Nam.
Dùng chung cả thiết bị chủ động. Các nhà mạng dùng chung một phần thiết bị vô tuyến, thậm chí chung tần số theo thoả thuận, để tiết kiệm ở vùng ít người dùng. Mức dùng chung này cần được cơ quan quản lý cho phép theo quy định.
Nhà nước định hướng qua quy hoạch. Luật Viễn thông 2023 có quy định về chia sẻ, sử dụng chung hạ tầng kỹ thuật viễn thông. Vị trí, loại cột trên địa bàn được tính trong quy hoạch tỉnh và các quy định của địa phương; nơi đã có cột dùng chung thì nhà mạng mới được khuyến khích hoặc yêu cầu thuê thay vì xây thêm.
Thủ tục xây dựng trạm theo nguyên lý
Về xây dựng, quy định phân biệt cột nhỏ gắn trên công trình có sẵn với cột lớn dựng riêng trên mặt đất. Cột nhỏ, đạt các điều kiện về chiều cao và kết cấu, thường được miễn giấy phép xây dựng nhưng vẫn phải bảo đảm an toàn công trình nơi gắn. Cột lớn dựng riêng phải có giấy phép xây dựng theo Luật Xây dựng, phù hợp quy hoạch, có thể phải lấy ý kiến về độ cao tĩnh không nếu gần sân bay. Ngưỡng cụ thể nằm trong văn bản hướng dẫn và có thể thay đổi, nên tra bản hiện hành.
Về tần số và an toàn bức xạ, nhà mạng phải dùng thiết bị được chứng nhận hợp quy, phát trên tần số được cấp phép, và trạm thuộc diện phải kiểm định thì phải được kiểm định theo quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về giới hạn phơi nhiễm trường điện từ trước khi đưa vào khai thác và định kỳ sau đó. Kiểm định do tổ chức được chỉ định thực hiện, không phải do chính nhà mạng tự xác nhận.
Về đất và mặt bằng, trạm trên đất riêng cần hợp đồng thuê đất hoặc quyền sử dụng phù hợp; trạm trên nóc nhà cần hợp đồng với chủ nhà hoặc ban quản trị toà nhà, và nếu toà nhà là chung cư thì phần mái thường là phần sở hữu chung, cần ý kiến của cư dân theo quy chế quản lý.
Cho thuê nóc nhà làm trạm: chủ nhà nên hỏi gì
Nhiều hộ dân ở đô thị được đề nghị cho thuê mái nhà đặt trạm. Đây là quan hệ dân sự giữa chủ nhà và nhà mạng hoặc doanh nghiệp hạ tầng. Trước khi ký, nên làm rõ:
- Kết cấu mái: ai đánh giá khả năng chịu lực, ai chịu trách nhiệm nếu mái thấm dột, nứt do lắp thiết bị.
- Thời hạn và gia hạn: hợp đồng bao lâu, điều kiện tăng giá thuê, ai được đơn phương chấm dứt và báo trước bao lâu.
- Điện: trạm dùng công tơ riêng hay câu từ nhà; tiền điện ai trả.
- Ra vào bảo trì: kỹ thuật viên vào nhà khi nào, báo trước thế nào, xử lý sự cố ban đêm ra sao.
- Kiểm định: đề nghị nhà mạng cung cấp kết quả kiểm định của trạm khi đưa vào hoạt động.
- Tháo dỡ khi hết hạn: ai tháo, trong bao lâu, hoàn trả mặt bằng như thế nào.
- Bán nhà, thế chấp: hợp đồng thuê có ràng buộc gì khi chủ nhà bán nhà hoặc dùng nhà thế chấp.
- Hàng xóm: nói chuyện trước với hộ liền kề để tránh mâu thuẫn về sau.
Nên giữ bản hợp đồng có chữ ký, dấu của bên thuê và biên bản bàn giao mặt bằng có ảnh chụp hiện trạng mái trước khi lắp.
Người dân sống gần trạm thường lo gì và hỏi ở đâu
Mối lo hay gặp nhất là sóng có ảnh hưởng sức khoẻ không. Về quản lý, câu trả lời nằm ở kết quả kiểm định: trạm đã được kiểm định theo quy chuẩn giới hạn phơi nhiễm chưa, vùng an toàn quanh ăng-ten xác định thế nào. Người dân có quyền đề nghị nhà mạng hoặc cơ quan quản lý viễn thông của tỉnh cung cấp thông tin này. Khoảng cách theo phương ngang tới chân cột không phải là thước đo chính; điều quan trọng là hướng phát của ăng-ten và khoảng cách tới búp sóng chính.
Mối lo thứ hai là an toàn kết cấu: cột có đổ khi bão không, có sét đánh lan sang nhà bên cạnh không. Cột được thiết kế theo tiêu chuẩn tải trọng gió của vùng, có hệ thống tiếp địa chống sét. Nếu thấy cột nghiêng, dây néo chùng, bu lông gỉ, hãy báo cho chủ trạm và chính quyền xã, phường.
Mối lo thứ ba là tiếng ồn từ máy lạnh nhà trạm, máy phát điện khi mất điện. Đây là vấn đề có thể thương lượng cụ thể: dời vị trí máy, làm vách giảm ồn, hạn chế chạy máy phát vào ban đêm. Khi phản ánh, nên ghi rõ thời điểm, tần suất và mức độ để người xử lý có căn cứ.
Trạm phát sóng trong khu công nghiệp và nhà máy
Khu công nghiệp có đặc điểm riêng về sóng di động: ban ngày hàng chục nghìn công nhân cùng dùng điện thoại trong một diện tích nhỏ, giờ tan ca lưu lượng tăng vọt ở cổng và các tuyến đường dẫn, còn bên trong nhà xưởng mái tôn, tường thép thì sóng từ trạm bên ngoài vào rất yếu. Vì vậy quy hoạch chi tiết khu công nghiệp nên dành sẵn vị trí đặt trạm ở dải cây xanh, khu dịch vụ, cạnh trạm biến áp, thay vì để nhà mạng tự tìm chỗ thuê sau.
Với từng nhà máy, nếu trong xưởng sóng yếu, có hai hướng xử lý. Một là đề nghị nhà mạng lắp hệ thống phủ sóng trong nhà, thường theo thoả thuận về chi phí và thời hạn. Hai là dùng mạng Wi-Fi nội bộ kèm tính năng gọi qua Wi-Fi trên điện thoại cho nhân viên. Cách thứ hai rẻ hơn nhưng phụ thuộc điện thoại và nhà mạng có hỗ trợ tính năng này.
Nếu nhà máy muốn tự dựng cột ăng-ten trong lô để cho nhà mạng thuê hoặc để làm mạng riêng, cần hỏi chủ đầu tư hạ tầng khu công nghiệp về quy định chiều cao công trình, mật độ xây dựng, và thủ tục xây dựng áp dụng trong khu. Cột viễn thông là công trình xây dựng, không phải thiết bị lắp tuỳ ý.
Vì sao vùng nông thôn, miền núi vẫn còn lõm sóng
Một trạm phát sóng ở vùng đông dân phục vụ hàng nghìn thuê bao, ở thôn bản miền núi có thể chỉ vài trăm. Chi phí xây trạm, kéo đường truyền và điện tới vùng xa lại cao hơn. Vì vậy, để lấp lõm sóng, Nhà nước dùng chương trình viễn thông công ích đặt hàng hoặc hỗ trợ doanh nghiệp, kết hợp yêu cầu phủ sóng gắn với giấy phép tần số.
Lõm sóng còn đến từ địa hình: thung lũng sâu, núi che. Có nơi trạm đặt ở trung tâm xã nhưng các thôn nằm sau đồi không thấy sóng. Giải pháp thường là thêm trạm nhỏ, trạm lặp, hoặc dùng truyền dẫn vi ba, vệ tinh khi kéo cáp quang không khả thi.
Khi phản ánh lõm sóng, thông tin hữu ích nhất là vị trí cụ thể theo thôn, xóm, khoảng thời gian, nhà mạng đang dùng và hiện tượng: không có sóng, có sóng nhưng không gọi được, hay gọi được nhưng không có dữ liệu. Phản ánh tập hợp qua chính quyền xã thường được ghi nhận vào kế hoạch phủ sóng nhanh hơn phản ánh lẻ.
Câu hỏi thường gặp
Nhà mạng có được tự ý dựng trạm cạnh nhà dân không?
Không được tuỳ ý. Trạm phải có mặt bằng hợp pháp qua hợp đồng thuê hoặc quyền sử dụng đất, tuân thủ quy định xây dựng, quy hoạch và kiểm định an toàn bức xạ. Cột lớn trên mặt đất cần giấy phép xây dựng. Nếu thấy trạm dựng mà không rõ thủ tục, có thể hỏi chính quyền xã, phường hoặc cơ quan quản lý viễn thông của tỉnh.
Làm sao biết trạm gần nhà đã được kiểm định chưa?
Bạn có thể đề nghị nhà mạng sở hữu trạm cung cấp thông tin kiểm định, hoặc hỏi cơ quan quản lý viễn thông cấp tỉnh. Kết quả kiểm định cho biết trạm đạt quy chuẩn về giới hạn phơi nhiễm trường điện từ và thời hạn kiểm định lại.
Cho thuê nóc nhà đặt trạm có phải xin phép ai không?
Nhà riêng thì chủ nhà ký hợp đồng dân sự với bên thuê; bên thuê lo thủ tục xây dựng, kiểm định. Với chung cư, mái thường là phần sở hữu chung, việc cho thuê cần theo quy chế quản lý nhà chung cư và ý kiến của cư dân, tiền thuê thường đưa vào quỹ chung.
Dùng chung cột ăng-ten có làm sóng yếu đi không?
Không. Mỗi nhà mạng gắn thiết bị và ăng-ten riêng trên cột, phát trên tần số của mình. Dùng chung cột chỉ chia sẻ phần kết cấu, mặt bằng và có khi cả nguồn điện. Chất lượng sóng phụ thuộc thiết bị và cấu hình của từng nhà mạng.
Vì sao ở thành phố vẫn có chỗ sóng yếu dù rất nhiều trạm?
Do nhà cao tầng che chắn, tường dày, tầng hầm, và mật độ người dùng quá cao ở một số giờ. Tần số cao của 5G xuyên tường kém hơn. Toà nhà lớn thường cần hệ thống phủ sóng trong nhà riêng; chủ toà nhà và nhà mạng thoả thuận lắp đặt.
Trạm phát sóng có bị mất khi mất điện không?
Trạm có ắc quy dự phòng chạy được một khoảng thời gian nhất định, trạm quan trọng có thêm máy phát. Khi mất điện kéo dài như sau bão lớn, ắc quy cạn thì trạm tắt nếu chưa được cấp điện lại hoặc mang máy phát tới. Đó là lý do khôi phục điện cho trạm viễn thông thường được ưu tiên.