Chứng chỉ năng lượng tái tạo là giấy chứng nhận rằng một lượng điện nhất định, thường tính theo từng megawatt giờ, đã được phát ra từ nguồn tái tạo như gió, mặt trời, thuỷ điện nhỏ và hoà vào lưới. Nhà máy mua chứng chỉ rồi "huỷ" nó dưới tên mình để công bố rằng lượng điện tương ứng mình dùng là điện tái tạo, kể cả khi điện thực tế vẫn lấy từ lưới chung.
Nhiều nhà máy ở Việt Nam làm hàng cho thị trường châu Âu, Mỹ, Nhật bắt đầu nhận câu hỏi từ khách hàng: điện của bạn bao nhiêu phần trăm là tái tạo, có bằng chứng gì. Chứng chỉ là một trong vài cách trả lời, bên cạnh điện mặt trời mái nhà và mua bán điện trực tiếp. Phần dưới giải thích chứng chỉ hoạt động thế nào, mạnh yếu ra sao, và cách tránh những lỗi hay gặp.
Vì sao khách hàng hỏi về điện của nhà máy
Các nhãn hàng lớn ngày càng phải báo cáo phát thải khí nhà kính không chỉ trong nhà máy của chính họ mà cả trong chuỗi cung ứng. Điện mua vào của nhà cung cấp là một phần đáng kể của bức tranh đó, nhất là ở nước có tỷ trọng nhiệt điện than còn cao. Khi nhãn hàng đặt mục tiêu giảm phát thải, họ chuyển yêu cầu xuống nhà cung cấp: đo lường, báo cáo, rồi giảm.
Trong cách phân loại phổ biến về kiểm kê khí nhà kính, phát thải từ điện mua vào gọi là phát thải phạm vi 2. Có hai cách tính: theo vị trí, dùng hệ số phát thải trung bình của lưới nơi nhà máy đặt; và theo thị trường, cho phép tính theo nguồn điện mà doanh nghiệp đã chọn mua bằng công cụ hợp lệ như hợp đồng mua trực tiếp hoặc chứng chỉ. Chứng chỉ chỉ có tác dụng ở cách tính thứ hai.
Ngoài yêu cầu tự nguyện của nhãn hàng, một số cơ chế của thị trường nhập khẩu bắt đầu gắn với phát thải trong sản xuất. Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon của Liên minh châu Âu áp cho một số nhóm hàng như sắt thép, nhôm, xi măng, phân bón, theo thông tin công bố. Các nhóm hàng khác chưa bị áp, nhưng xu hướng là dữ liệu năng lượng của nhà máy sẽ bị hỏi kỹ hơn.
Chứng chỉ hoạt động thế nào
Phát hành. Nhà máy điện tái tạo đăng ký với một tổ chức phát hành chứng chỉ, được xác minh sản lượng phát lên lưới. Mỗi đơn vị sản lượng được phát hành một chứng chỉ có số định danh riêng, ghi nguồn, địa điểm, thời gian phát.
Giao dịch. Chứng chỉ có thể bán cho doanh nghiệp, thường qua đơn vị trung gian. Giá chứng chỉ tách khỏi giá điện; nhà máy vẫn trả tiền điện cho bên bán điện như bình thường.
Huỷ để công bố. Khi muốn dùng chứng chỉ cho báo cáo, doanh nghiệp yêu cầu huỷ chứng chỉ dưới tên mình cho một kỳ tiêu thụ và một địa điểm. Chứng chỉ đã huỷ không ai dùng lại được. Đây là bước quan trọng nhất, tránh việc một đơn vị điện sạch bị nhiều người cùng nhận.
Đối chiếu với tiêu thụ. Lượng chứng chỉ huỷ được đối chiếu với lượng điện nhà máy dùng trong cùng kỳ. Dùng một nghìn megawatt giờ, huỷ năm trăm chứng chỉ, thì công bố được khoảng một nửa điện là tái tạo theo cách tính thị trường.
Tiêu chuẩn. Có các hệ thống chứng chỉ quốc tế được dùng ở nhiều nước, trong đó có Việt Nam. Khách hàng có thể chỉ chấp nhận một số hệ thống hoặc đặt thêm điều kiện về năm phát, quốc gia, loại nguồn.
So sánh ba cách chứng minh dùng điện tái tạo
Ba cách không loại trừ nhau; nhiều nhà máy kết hợp. Bảng dưới so theo nguyên lý, không xếp hạng.
| Khía cạnh | Điện mặt trời mái nhà tự dùng | Mua bán điện trực tiếp | Chứng chỉ năng lượng tái tạo |
|---|---|---|---|
| Điện có thật sự từ nguồn tái tạo tới nhà máy không | Có, phát ngay tại chỗ | Qua đường dây riêng thì có; qua lưới thì ghi nhận theo hợp đồng | Không, chỉ ghi nhận thuộc tính |
| Tạo thêm nguồn tái tạo mới | Có, hệ thống mới do nhà máy lắp | Thường có, nếu ký với dự án mới | Tuỳ, chứng chỉ từ nhà máy cũ thì ít tác động |
| Vốn và thời hạn | Vốn ban đầu lớn, dùng nhiều năm | Hợp đồng dài nhiều năm | Mua theo từng kỳ, linh hoạt |
| Phủ được bao nhiêu điện | Giới hạn bởi mái và phụ tải ban ngày | Có thể phủ phần lớn | Có thể phủ toàn bộ |
| Mức độ khách hàng đánh giá | Thường đánh giá cao | Thường đánh giá cao | Được chấp nhận, nhưng một số khách hàng muốn thấy thêm nỗ lực khác |
Nhiều chương trình của nhãn hàng khuyến khích ưu tiên giảm tiêu thụ và tự phát trước, rồi mới dùng chứng chỉ cho phần còn lại.
Chất lượng của chứng chỉ: không phải chứng chỉ nào cũng như nhau
Hai chứng chỉ cùng ghi một megawatt giờ có thể có giá trị rất khác nhau trong mắt khách hàng. Chứng chỉ từ một thuỷ điện đã chạy mấy chục năm, phát ở nước khác, thường bị đánh giá thấp hơn chứng chỉ từ một dự án điện mặt trời mới trong cùng quốc gia, cùng thời kỳ với lượng điện nhà máy dùng. Khách hàng ngày càng hỏi: chứng chỉ phát ở đâu, năm nào, từ nhà máy nào.
Một số tiêu chí thường được nhắc: cùng thị trường điện với nơi tiêu thụ, cùng năm hoặc gần năm tiêu thụ, nguồn rõ ràng, đã huỷ đúng tên và đúng kỳ, không bị tính trùng với hệ số phát thải của lưới. Nếu khách hàng có bộ hướng dẫn riêng cho nhà cung cấp, hãy đọc kỹ trước khi mua, đừng mua theo lời chào rồi mới hỏi khách có chấp nhận không.
Rủi ro bị tính trùng là có thật: cùng một dự án vừa bán chứng chỉ, vừa ký hợp đồng mua trực tiếp có kèm quyền thuộc tính môi trường cho người khác. Hợp đồng mua chứng chỉ nên có cam kết của bên bán về việc chưa chuyển các thuộc tính đó cho bên nào khác.
Nhà máy bắt đầu từ đâu
Trình tự dưới đây giúp nhà máy chưa có kinh nghiệm đi từ dữ liệu tới công bố, tránh mua chứng chỉ mà không dùng được.
- Thu thập hoá đơn điện mười hai tháng, tính tổng điện năng tiêu thụ theo từng địa điểm sản xuất.
- Đọc yêu cầu của từng khách hàng chính: họ muốn số liệu gì, theo tiêu chuẩn nào, chấp nhận loại chứng chỉ nào.
- Thực hiện các biện pháp tiết kiệm điện có thời gian hoàn vốn ngắn, để giảm lượng điện cần phủ.
- Đánh giá khả năng lắp điện mặt trời mái nhà tự dùng trên mái các xưởng.
- Với phần còn lại, quyết định mua chứng chỉ theo kỳ hay tính tới mua bán điện trực tiếp nếu đủ điều kiện.
- Mua chứng chỉ qua đơn vị có hồ sơ rõ ràng, yêu cầu bằng chứng huỷ dưới tên nhà máy, đúng kỳ, đúng địa điểm.
- Lưu hồ sơ: hoá đơn điện, số liệu sản lượng mái, giấy xác nhận huỷ chứng chỉ, bảng tính tỷ lệ tái tạo.
Bộ hồ sơ này cũng là thứ đơn vị kiểm toán độc lập hay bên đánh giá của khách hàng sẽ hỏi khi xác minh báo cáo.
Những lỗi hay gặp khi công bố điện xanh
Lỗi đầu tiên là công bố "nhà máy dùng 100% điện xanh" trong khi chỉ mua chứng chỉ cho một phần năm, hoặc cho năm trước. Câu chữ công bố phải khớp với phạm vi: địa điểm nào, kỳ nào, tỷ lệ bao nhiêu, bằng công cụ gì. Công bố quá đà có thể bị khách hàng coi là tô vẽ môi trường, làm mất uy tín hơn là không công bố.
Lỗi thứ hai là nhầm chứng chỉ năng lượng tái tạo với tín chỉ carbon. Chứng chỉ năng lượng tái tạo ghi nhận nguồn gốc điện, dùng cho phát thải từ điện mua vào. Tín chỉ carbon đại diện cho một lượng phát thải đã được giảm hoặc hấp thụ ở đâu đó, dùng theo cơ chế và quy định khác. Hai thứ không thay thế cho nhau trong báo cáo.
Lỗi thứ ba là chỉ lo phần chứng từ mà bỏ qua hiệu quả năng lượng. Khách hàng nghiêm túc sẽ nhìn cả cường độ điện năng trên mỗi sản phẩm qua các năm. Nhà máy dùng ngày càng nhiều điện cho cùng một sản lượng, rồi bù bằng chứng chỉ, khó được đánh giá cao trong dài hạn.
Ai trong nhà máy nên phụ trách và cần những dữ liệu gì
Ở nhiều nhà máy, câu hỏi về điện xanh đến qua bộ phận bán hàng hoặc phòng tuân thủ, trong khi số liệu điện nằm ở phòng kỹ thuật và hoá đơn nằm ở phòng kế toán. Không có ai nắm cả ba, câu trả lời gửi khách hàng dễ sai hoặc chậm. Một đầu mối duy nhất, thường là người phụ trách năng lượng hoặc môi trường, nên được giao gom dữ liệu và chịu trách nhiệm về con số công bố.
Dữ liệu tối thiểu gồm: sản lượng điện mua từ lưới theo tháng, tách theo từng địa điểm nếu công ty có nhiều nhà máy; sản lượng điện tự phát từ mái và phần đã dùng tại chỗ; lượng chứng chỉ đã huỷ, kỳ và địa điểm tương ứng; sản lượng sản phẩm để tính cường độ điện năng. Nên lưu dữ liệu theo năm, có người kiểm chéo, vì khách hàng thường hỏi số liệu của nhiều năm để thấy xu hướng.
Với doanh nghiệp đầu tư nước ngoài, công ty mẹ có thể đã có chương trình mua chứng chỉ tập trung cho mọi nhà máy trên thế giới. Trước khi tự mua ở Việt Nam, nên hỏi công ty mẹ để tránh trùng lặp và dùng đúng tiêu chuẩn của tập đoàn.
Tính khoản chi cho điện xanh thế nào cho hợp lý
Giá chứng chỉ thay đổi theo thị trường, theo nguồn, năm phát và quốc gia, nên không có con số cố định để đưa vào kế hoạch dài hạn. Cách nghĩ hợp lý là coi chứng chỉ là khoản chi vận hành hằng năm, gắn với yêu cầu của khách hàng, trong khi điện mặt trời mái nhà và tiết kiệm điện là khoản đầu tư làm giảm nhu cầu chứng chỉ về sau.
Ví dụ giả định: một nhà máy dùng điện ổn định, khách hàng yêu cầu tỷ lệ điện tái tạo tăng dần qua từng năm. Năm đầu, nhà máy mua chứng chỉ cho phần lớn yêu cầu vì chưa có hệ thống mái. Năm thứ hai, hệ thống mái vận hành, phần cần mua giảm. Năm thứ ba, các biện pháp tiết kiệm điện làm tổng tiêu thụ giảm, phần cần mua giảm tiếp. Lộ trình này dễ trình bày với khách hàng hơn việc chỉ mua chứng chỉ năm này qua năm khác.
Khi so sánh các phương án, đặt cùng một bảng: chi phí mỗi năm, phần trăm điện tái tạo đạt được, mức độ khách hàng đánh giá, rủi ro hợp đồng. Bảng đó giúp ban giám đốc ra quyết định dựa trên số liệu của chính nhà máy, không theo lời chào bán của bên nào.
Câu hỏi thường gặp
Mua chứng chỉ năng lượng tái tạo có làm thay đổi điện thực tế vào nhà máy không?
Không. Nhà máy vẫn nhận điện từ lưới chung như cũ và trả tiền điện như cũ. Chứng chỉ chỉ cho phép nhà máy ghi nhận thuộc tính tái tạo của một lượng điện tương ứng trong báo cáo theo cách tính dựa trên thị trường.
Chứng chỉ năng lượng tái tạo có giống tín chỉ carbon không?
Không giống. Chứng chỉ năng lượng tái tạo ghi nhận nguồn gốc điện, dùng cho phát thải từ điện mua vào. Tín chỉ carbon đại diện cho lượng phát thải được giảm hoặc hấp thụ, theo cơ chế khác. Báo cáo cần dùng đúng công cụ cho đúng mục.
Khách hàng có chấp nhận mọi loại chứng chỉ không?
Không chắc. Nhiều khách hàng có hướng dẫn riêng về hệ thống chứng chỉ, quốc gia, năm phát và loại nguồn. Đọc hướng dẫn hoặc hỏi bộ phận phát triển bền vững của khách trước khi mua.
Nhà máy nhỏ có cần lo chuyện này không?
Tuỳ khách hàng. Nhà máy làm hàng cho nhãn hàng lớn ở thị trường có yêu cầu về phát thải sẽ bị hỏi sớm hơn. Bắt đầu bằng việc đo đếm điện năng và tiết kiệm điện là bước rẻ, có ích dù khách chưa hỏi.
Đã lắp điện mặt trời mái nhà thì có cần chứng chỉ nữa không?
Nếu mái phủ được toàn bộ nhu cầu thì không cần, nhưng thực tế mái thường chỉ phủ một phần. Phần còn lại có thể phủ bằng chứng chỉ hoặc mua điện trực tiếp. Lưu ý không bán chứng chỉ từ hệ thống mái của mình nếu vẫn muốn nhận phần điện đó là tái tạo.
Ai xác minh việc huỷ chứng chỉ?
Tổ chức phát hành chứng chỉ lưu sổ đăng ký và cấp giấy xác nhận huỷ. Đơn vị kiểm toán hoặc bên đánh giá của khách hàng có thể đối chiếu số định danh chứng chỉ với sổ đăng ký khi xác minh báo cáo của nhà máy.
