Hành lang bảo vệ an toàn lưới điện cao áp là khoảng không gian dọc hai bên đường dây và quanh trạm điện, trong đó việc xây dựng, trồng cây, sử dụng máy móc bị giới hạn để tránh phóng điện, tai nạn và hư hỏng công trình. Nhà ở đã có trong hành lang có thể được tồn tại nếu đáp ứng điều kiện an toàn theo quy định, hoặc phải di dời và được bồi thường, hỗ trợ khi không đáp ứng, tuỳ cấp điện áp.
Với người dân sống cạnh đường dây, câu hỏi thường gặp là: có được sửa, xây thêm nhà không, cây trong vườn có bị chặt không, sống gần đường điện có hại không, ai trả tiền khi đất bị hạn chế sử dụng. Phần dưới trả lời theo nguyên lý của pháp luật điện lực, không nêu số liệu chi tiết vì khoảng cách, điều kiện cụ thể nằm trong văn bản hướng dẫn và có thể thay đổi.
Hành lang được xác định ra sao
Với đường dây trên không, hành lang là khoảng không gian giới hạn hai bên bởi hai mặt phẳng thẳng đứng song song với đường dây, cách dây ngoài cùng một khoảng nhất định khi dây ở trạng thái tĩnh, chiều cao tính tới một khoảng trên điểm cao nhất của dây. Khoảng cách này tăng theo cấp điện áp: đường dây 500 kV có hành lang rộng hơn đường dây 220 kV, 110 kV, và trung thế. Dây bọc cách điện có hành lang hẹp hơn dây trần cùng cấp.
Với cáp ngầm, hành lang là phần đất dọc tuyến cáp, giới hạn bởi khoảng cách tính từ mép cáp, chiều sâu theo độ sâu đặt cáp. Với trạm điện, hành lang là khoảng không gian quanh tường rào. Tuyến và mốc hành lang được xác định khi xây công trình, cắm mốc ngoài thực địa ở những đoạn cần thiết.
Con số khoảng cách cụ thể cho từng cấp điện áp, khoảng cách từ dây tới nhà, tới cây, tới mặt đất được quy định trong văn bản hướng dẫn pháp luật điện lực về bảo vệ an toàn công trình lưới điện cao áp. Văn bản này đã được sửa đổi, thay thế qua các thời kỳ, nên khi cần con số chính xác, bạn hỏi công ty điện lực khu vực hoặc tra văn bản hiện hành.
Nhà ở và công trình trong hành lang theo nguyên lý
Bảng dưới tóm tắt nguyên tắc phổ biến lâu nay; điều kiện cụ thể theo văn bản hiện hành và có thể khác nhau giữa các trường hợp.
| Tình huống | Nguyên tắc chung | Điều thường đi kèm |
|---|---|---|
| Nhà có sẵn dưới đường dây điện áp từ 220 kV trở xuống | Có thể được tồn tại nếu đáp ứng điều kiện an toàn | Mái, tường bằng vật liệu không cháy; khoảng cách tới dây đủ; điện trường tại vị trí người ở trong giới hạn; nối đất phần kim loại |
| Nhà có sẵn dưới đường dây 500 kV | Thường không được tồn tại trong hành lang | Di dời, bồi thường, hỗ trợ theo pháp luật về đất đai và điện lực |
| Xây mới, cơi nới trong hành lang | Bị hạn chế chặt; phải đáp ứng điều kiện và thường cần thoả thuận với đơn vị quản lý đường dây | Không được làm giảm khoảng cách an toàn |
| Công trình chứa chất dễ cháy, dễ nổ | Không được bố trí trong hành lang | Kho xăng dầu, khí, hoá chất |
| Nhà xưởng trong khu công nghiệp có đường dây đi qua | Thiết kế phải tránh hoặc đáp ứng khoảng cách theo quy định | Ảnh hưởng tới diện tích xây dựng thực tế của lô |
Với nhà được tồn tại, chủ nhà thường được hỗ trợ một lần vì hạn chế khả năng sử dụng đất và nhà, theo quy định từng thời kỳ.
Cây trồng dưới và cạnh đường dây
Khoảng cách từ cây tới dây. Cây trong hành lang phải giữ khoảng cách tối thiểu tới dây dẫn, tính cả lúc cây phát triển và lúc dây võng xuống vì trời nóng. Cây vi phạm phải chặt tỉa.
Ai chặt tỉa. Đơn vị quản lý đường dây có trách nhiệm kiểm tra, phối hợp với chủ cây để chặt tỉa. Chủ cây được báo trước, trừ trường hợp khẩn cấp đe doạ an toàn.
Cây ngoài hành lang. Cây cao ở ngoài hành lang nhưng nếu đổ có thể chạm dây cũng phải được kiểm soát. Đây là nguồn gây sự cố hay gặp vào mùa mưa bão.
Bồi thường, hỗ trợ. Cây có sẵn trước khi xây đường dây mà phải chặt hoặc hạn chế chiều cao được xem xét bồi thường, hỗ trợ theo quy định. Cây trồng mới sau khi đã có hành lang thì không được trồng loại vi phạm khoảng cách.
Chọn cây phù hợp. Trong hành lang, nên trồng cây thấp như rau màu, cây bụi, cây ăn quả được hạn chế chiều cao, thay vì cây gỗ cao như bạch đàn, keo.
Những việc tuyệt đối tránh gần đường dây cao áp
Nhiều tai nạn điện cao áp xảy ra không phải do chạm dây trực tiếp, mà do phóng điện khi vật dẫn điện đến quá gần. Điện cao áp có thể phóng qua không khí sang cần cẩu, cây sào, ống nước kim loại, thậm chí dòng nước tưới, khi khoảng cách đủ nhỏ. Người đứng dưới đất không cần chạm dây vẫn có thể bị điện giật nếu đang cầm vật dẫn điện đó.
Những việc nên tránh: thả diều, bẫy chim, dùng sào dài gần đường dây; dùng cần cẩu, xe ben nâng thùng, máy xúc dưới đường dây mà không có biện pháp an toàn và giám sát; leo lên cột điện; đốt rơm rạ, đốt nương dưới đường dây; xây, cơi nới nhà lên gần dây; đổ đất nâng nền dưới đường dây làm giảm khoảng cách từ mặt đất tới dây.
Khi thấy dây đứt chạm đất, tránh xa vị trí đó, không lại gần để kéo dây hay cứu người khi chưa được cắt điện, báo ngay cho điện lực. Đất quanh điểm dây chạm có thể có điện áp bước nguy hiểm. Nhà thầu thi công gần đường dây phải làm việc với đơn vị quản lý đường dây trước khi đưa máy vào.
Sống gần đường dây có hại cho sức khoẻ không
Đây là mối lo phổ biến nhất của người dân sống cạnh đường dây và trạm biến áp. Quanh đường dây có điện trường và từ trường tần số công nghiệp. Quy định về hành lang an toàn có giới hạn cường độ điện trường tại vị trí có người ở; nhà được tồn tại trong hành lang phải đáp ứng giới hạn này. Đơn vị quản lý đường dây có thể đo khi người dân yêu cầu.
Về tác động sức khoẻ lâu dài của từ trường tần số thấp ở mức thường gặp quanh đường dây, các tổ chức y tế quốc tế đã xem xét nhiều năm. Bạn nên tham khảo khuyến cáo của cơ quan y tế chính thức thay vì tin đồn trên mạng, và nếu có lo lắng về sức khoẻ cụ thể, hỏi bác sĩ.
Những điều cảm nhận được như tiếng rè của dây trong trời ẩm, tê nhẹ khi chạm vào mái tôn hoặc hàng rào kim loại dưới đường dây là dấu hiệu cần nối đất phần kim loại đó đúng cách. Báo cho đơn vị quản lý đường dây để được kiểm tra và hướng dẫn, đừng tự xử lý.
Trạm biến áp và cáp ngầm trong khu dân cư đô thị
Ở đô thị, đường dây trên không dần được thay bằng cáp ngầm, nhất là trên các trục phố chính của Hà Nội, TP.HCM, Đà Nẵng. Cáp ngầm giải phóng không gian, giảm sự cố do cây đổ, nhưng hành lang vẫn tồn tại dưới đất: không được đào, đóng cọc, khoan giếng, đặt vật nặng lên tuyến cáp khi chưa biết vị trí. Nhiều sự cố mất điện cả khu phố bắt đầu từ một mũi khoan cọc hay máy xúc của công trình bên cạnh.
Trạm biến áp phân phối đặt trong khu dân cư, có loại trên cột, có loại hợp bộ đặt trên vỉa hè hoặc trong khuôn viên chung cư. Người dân thường lo tiếng ồn, nhiệt và cháy nổ. Trạm được bố trí theo quy định về khoảng cách và phòng cháy; nếu thấy trạm có tiếng kêu bất thường, mùi khét, rò dầu, cửa tủ hư hỏng để mở, nên báo ngay cho điện lực.
Trước khi sửa nhà, đào móng, làm tầng hầm ở khu có cáp ngầm, chủ nhà và nhà thầu nên hỏi điện lực về vị trí tuyến cáp. Làm hỏng cáp ngầm vừa nguy hiểm tới tính mạng, vừa có thể phải bồi thường thiệt hại cho cả khu vực bị mất điện.
Nhà xưởng, khu công nghiệp và đường dây đi qua lô
Khi xem một lô đất trong khu công nghiệp hay một khu đất định làm kho xưởng, cần kiểm có đường dây cao áp nào đi qua hoặc sát ranh không. Phần đất trong hành lang thường chỉ dùng được cho sân bãi, đường nội bộ, cây xanh thấp, không đặt được nhà xưởng cao, không đặt kho chứa chất dễ cháy. Diện tích sử dụng thực tế của lô vì thế nhỏ hơn diện tích ghi trên hợp đồng.
Xe nâng, xe cẩu, xe container nâng thùng hoạt động dưới đường dây cần quy trình an toàn riêng, đánh dấu vùng cấm, giới hạn chiều cao thiết bị. Kho bãi để hàng chồng cao dưới đường dây cũng có thể vi phạm khoảng cách.
Hỏi chủ đầu tư hạ tầng về kế hoạch di dời hoặc hạ ngầm đoạn đường dây đi qua khu, nếu có, và ai chịu chi phí. Ghi các ràng buộc này vào biên bản khảo sát trước khi đặt cọc, để không phải điều chỉnh thiết kế nhà máy về sau.
Quyền và việc nên làm khi có dự án đường dây đi qua đất nhà bạn
Dự án lưới điện mới thuộc diện phải công khai và thực hiện bồi thường, hỗ trợ theo Luật Đất đai 2024 và pháp luật điện lực. Các bước dưới đây giúp bạn theo dõi quyền lợi của mình.
- Tìm hiểu thông tin dự án qua thông báo của chính quyền xã, phường: tuyến đi qua đâu, cột đặt ở đâu, phần đất nào bị thu hồi, phần nào chỉ nằm trong hành lang.
- Tham gia các buổi họp công khai phương án, đặt câu hỏi, đề nghị ghi vào biên bản.
- Kiểm biên bản kiểm đếm: diện tích đất, nhà, cây, công trình được ghi có đúng thực tế không; ký khi đã đọc kỹ.
- Đọc phương án bồi thường, hỗ trợ được niêm yết; so với kiểm đếm của gia đình; gửi ý kiến bằng văn bản trong thời hạn nếu thấy chưa đúng.
- Với nhà, đất nằm trong hành lang nhưng không bị thu hồi, hỏi rõ mức hỗ trợ do hạn chế sử dụng và điều kiện để nhà được tồn tại.
- Giữ lại toàn bộ văn bản: thông báo, biên bản, quyết định, chứng từ nhận tiền.
Nếu có tranh chấp hoặc khiếu nại, bạn có thể hỏi bộ phận tiếp dân của xã, phường hoặc tư vấn pháp lý. Ghi chép đầy đủ ngay từ đầu giúp bảo vệ quyền lợi tốt hơn nhiều so với khiếu nại sau khi đã nhận tiền.
Câu hỏi thường gặp
Nhà nằm dưới đường dây 110 kV có phải dỡ không?
Theo nguyên tắc phổ biến, nhà dưới đường dây từ 220 kV trở xuống có thể được tồn tại nếu đáp ứng các điều kiện an toàn về vật liệu, khoảng cách và điện trường. Hỏi đơn vị quản lý đường dây để được kiểm tra trường hợp cụ thể.
Có được xây thêm tầng cho nhà trong hành lang không?
Bị hạn chế chặt. Việc cơi nới không được làm giảm khoảng cách an toàn tới dây và thường cần thoả thuận với đơn vị quản lý đường dây. Xây trái phép có thể bị buộc tháo dỡ, lại nguy hiểm cho chính người ở.
Cây ăn quả trong vườn dưới đường dây có bị chặt không?
Cây vi phạm khoảng cách an toàn tới dây phải chặt tỉa. Cây có sẵn trước khi có đường dây được xem xét bồi thường, hỗ trợ. Nên chọn giống cây thấp hoặc tỉa giữ chiều cao để vừa thu hoạch vừa an toàn.
Đổ đất nâng nền dưới đường dây có sao không?
Có thể vi phạm vì làm giảm khoảng cách từ mặt đất tới dây. Trước khi nâng nền, xây tường rào hay đặt công trình dưới đường dây, nên hỏi đơn vị quản lý đường dây về khoảng cách cho phép.
Sờ vào mái tôn thấy tê thì làm gì?
Đó là dấu hiệu điện cảm ứng trên phần kim loại chưa được nối đất đúng cách. Không tiếp tục chạm, báo cho đơn vị quản lý đường dây hoặc điện lực địa phương để được kiểm tra và hướng dẫn xử lý, không tự đấu nối.
Đất nằm trong hành lang nhưng không bị thu hồi có được hỗ trợ không?
Pháp luật có quy định hỗ trợ cho đất, nhà nằm trong hành lang bị hạn chế khả năng sử dụng. Mức hỗ trợ và điều kiện theo quy định từng thời kỳ và địa phương; hỏi tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường của dự án.
