Khi tổng nguồn điện huy động được thấp hơn nhu cầu, hệ thống phải tiết giảm: đơn vị điều độ phân bổ mức giảm cho từng khu vực, công ty điện lực tỉnh cắt luân phiên theo thứ tự ưu tiên đã được duyệt, trong khi khách hàng lớn được mời giảm tải tự nguyện trước để hạn chế cắt điện diện rộng. Thiếu nguồn khác với sự cố lưới cục bộ: nó có tính hệ thống, thường kéo dài nhiều ngày và lặp lại theo mùa.
Theo thông tin công bố năm 2023, miền Bắc đã trải qua một đợt thiếu điện vào đầu mùa hè khi nắng nóng kéo dài, hồ thuỷ điện xuống thấp và nguồn tại chỗ hụt. Nhiều nhà máy phải dừng hoặc chạy máy phát. Phần dưới giải thích cơ chế phía hệ thống và những gì nhà máy có thể chuẩn bị sẵn, để lần sau không bị động.
Vì sao có lúc thiếu nguồn
Điện không trữ được nhiều trên quy mô hệ thống, nên mỗi giây nguồn phát phải cân với phụ tải. Thiếu nguồn xảy ra khi nhu cầu đỉnh vượt khả năng phát cộng khả năng nhận điện từ vùng khác. Nguyên nhân thường chồng nhau: nắng nóng đẩy nhu cầu điều hoà lên cao, hạn hán làm hồ thuỷ điện thiếu nước, một số tổ máy nhiệt điện sự cố hoặc thiếu nhiên liệu, đường dây liên kết vùng đã chạy hết khả năng tải.
Điện mặt trời giúp nhiều vào ban ngày nhưng tắt vào chiều tối, lúc nhu cầu vẫn cao. Vì vậy thời điểm căng thẳng nhất của hệ thống có xu hướng dời về khoảng sau khi mặt trời lặn. Điện gió phụ thuộc mùa gió; mùa hè ở nhiều nơi gió yếu. Bức tranh nguồn ngày càng đa dạng, và bài toán cân bằng ngày càng phụ thuộc vào lưới truyền tải, lưu trữ và khả năng điều chỉnh của phụ tải.
Thiếu nguồn cũng mang tính vùng. Một vùng có thể dư nguồn trong khi vùng khác thiếu, vì đường dây nối hai vùng có giới hạn. Đó là lý do các đường dây 500 kV liên kết vùng được coi là công trình hạ tầng then chốt, không kém các nhà máy điện mới.
Cơ chế phân bổ và thứ tự ưu tiên
Đơn vị điều độ tính mức thiếu. Dựa trên dự báo phụ tải và khả năng nguồn từng giờ, đơn vị vận hành hệ thống điện xác định mức công suất cần giảm và phân bổ cho các tổng công ty điện lực theo vùng.
Điện lực tỉnh lên phương án. Mỗi công ty điện lực tỉnh có phương án đã được cơ quan có thẩm quyền ở địa phương xem xét, xác định các tuyến được giữ điện và các tuyến cắt luân phiên.
Phụ tải ưu tiên. Thường gồm cơ quan quan trọng, bệnh viện, cơ sở cấp nước, thông tin liên lạc, một số phụ tải phục vụ an ninh, quốc phòng và sự kiện đặc biệt. Danh sách cụ thể theo quy định và phương án của từng địa phương.
Thông báo trước. Lịch ngừng, giảm cung cấp điện được thông báo qua các kênh của điện lực. Khi thiếu nguồn đột ngột, thời gian báo trước có thể ngắn hơn trường hợp cắt điện có kế hoạch để sửa chữa.
Khu công nghiệp. Khu công nghiệp có thể được đưa vào phương án cắt luân phiên theo tuyến, hoặc được mời giảm tải theo tỷ lệ. Nhà máy nên biết mình nằm trên tuyến nào và tuyến đó thuộc nhóm nào trong phương án.
Điều chỉnh phụ tải: giảm tải tự nguyện thay vì bị cắt
Điều chỉnh phụ tải là cơ chế khách hàng sử dụng điện chủ động giảm tải vào thời điểm hệ thống căng thẳng, theo thoả thuận với ngành điện. Thay vì cắt cả một tuyến có nhiều khách hàng, ngành điện đề nghị một số khách hàng lớn giảm một mức công suất nhất định trong vài giờ. Khách hàng tham gia chủ động chọn thiết bị nào dừng, dừng lúc nào, ít thiệt hại hơn bị cắt điện bất ngờ.
Ở Việt Nam, chương trình điều chỉnh phụ tải đã được triển khai với khách hàng lớn, có quy định của Bộ Công Thương về điều kiện, cách thông báo và ghi nhận. Mức hỗ trợ hoặc ưu đãi cho khách hàng tham gia, nếu có, theo quy định từng thời kỳ. Nhà máy muốn tham gia nên hỏi công ty điện lực tỉnh về chương trình đang áp dụng.
Để tham gia hiệu quả, nhà máy cần biết trước phần tải nào giảm được trong bao lâu mà không làm hỏng sản phẩm: điều hoà khu văn phòng, máy nén khí dự phòng, bơm nước lên bể, một phần chiếu sáng, một dây chuyền có thể dời ca. Đây cũng chính là phân tích tải mà nhà máy cần cho kế hoạch dời giờ cao điểm và kế hoạch dự phòng, nên làm một lần dùng cho cả ba mục đích.
Kế hoạch nhà máy nên có trước mùa nắng nóng
Kế hoạch dưới đây là khung để điều chỉnh theo ngành; nhà máy có nhiều địa điểm nên làm cho từng địa điểm.
- Xác định tuyến trung thế cấp cho nhà máy và hỏi điện lực về vị trí của tuyến trong phương án tiết giảm.
- Đăng ký đầu mối nhận thông báo ngừng, giảm cung cấp điện; kiểm kênh nhận thông báo còn hoạt động.
- Lập danh sách tải theo bốn nhóm: không được gián đoạn, gián đoạn ngắn, gián đoạn dài có thiệt hại, chờ được.
- Kiểm máy phát, nhiên liệu dự trữ, hợp đồng tiếp dầu khẩn cấp; chạy thử có tải trước mùa.
- Chuẩn bị lịch sản xuất thay thế: dời ca, gom đơn hàng gấp vào ngày có điện, thông báo trước cho khách về khả năng chậm giao.
- Cân nhắc tham gia chương trình điều chỉnh phụ tải nếu đủ điều kiện.
- Sau mỗi đợt tiết giảm, họp rút kinh nghiệm, cập nhật kế hoạch.
Kế hoạch ngắn gọn, ai cũng hiểu, được tập dượt một lần, có giá trị hơn tài liệu dày mà không ai đọc.
Tính thiệt hại của một lần tiết giảm cho đúng
Nhiều nhà máy chỉ thấy rõ thiệt hại của thiếu điện sau khi đã xảy ra, nên khó quyết định nên đầu tư bao nhiêu cho dự phòng. Một cách làm đơn giản là ước tính trước thiệt hại cho một kịch bản cụ thể, ví dụ cắt điện bốn giờ vào ca chiều, rồi cộng các khoản: sản lượng mất, nguyên liệu hỏng trong máy, thời gian khởi động lại, nhân công vẫn phải trả, phạt chậm giao hàng, chi phí làm thêm giờ để bù.
Ví dụ giả định: một xưởng ép nhựa mất điện giữa chu kỳ, nhựa đông trong khuôn, mỗi máy mất nhiều thời gian vệ sinh trước khi chạy lại; tổng thiệt hại của một lần cắt điện lớn hơn nhiều so với chỉ tính sản lượng của bốn giờ. Ngược lại, một xưởng lắp ráp thủ công có thể chỉ mất đúng phần sản lượng trong thời gian không có điện.
Có con số ước tính, ban giám đốc dễ so sánh với chi phí các phương án: thuê máy phát theo mùa, đầu tư máy phát, đầu tư hai nguồn cấp, tham gia điều chỉnh phụ tải, dời ca. Con số không cần chính xác tuyệt đối, chỉ cần đủ để biết khoản nào đáng làm trước.
Hộ gia đình và khu dân cư trong đợt tiết giảm
Không chỉ nhà máy chịu ảnh hưởng. Khi tiết giảm luân phiên, khu dân cư cũng mất điện theo lịch. Những hộ có người già, người bệnh dùng thiết bị y tế tại nhà, như máy tạo oxy, nên chuẩn bị nguồn dự phòng phù hợp và báo với tổ dân phố, trạm y tế xã, phường để được hỗ trợ khi cần.
Các công trình hạ tầng khác cũng phụ thuộc điện: trạm bơm cấp nước, trạm bơm thoát nước, trạm viễn thông, đèn tín hiệu giao thông. Nhiều công trình loại này có trong danh sách phụ tải ưu tiên hoặc có máy phát riêng, nhưng không phải tất cả. Đây là lý do khi thiếu điện kéo dài, có nơi nước chảy yếu hay sóng điện thoại chập chờn.
Tiết kiệm điện ở hộ gia đình vào giờ cao điểm, như đặt điều hoà nhiệt độ vừa phải, không dùng cùng lúc nhiều thiết bị công suất lớn, góp phần giảm đỉnh của cả hệ thống. Từng hộ giảm một ít, cộng lại là một lượng công suất đáng kể.
Khách hàng nước ngoài và điều khoản bất khả kháng
Nhà máy làm hàng xuất khẩu thường ký hợp đồng có thời hạn giao hàng chặt. Khi thiếu điện làm chậm giao, câu hỏi đặt ra là sự kiện này có được coi là bất khả kháng theo hợp đồng không. Câu trả lời phụ thuộc vào cách viết điều khoản và luật áp dụng. Một số hợp đồng liệt kê rõ gián đoạn cung cấp năng lượng; một số không, và bên mua có thể cho rằng nhà máy phải tự có dự phòng.
Việc nên làm là đọc lại điều khoản bất khả kháng trong các hợp đồng lớn, nhờ luật sư đánh giá, và trao đổi sớm với khách hàng khi có dấu hiệu mùa thiếu điện. Thông tin minh bạch kèm kế hoạch ứng phó cụ thể thường được khách hàng đánh giá cao hơn việc im lặng rồi giao chậm.
Các nhãn hàng lớn ngày càng đánh giá khả năng liên tục kinh doanh của nhà cung cấp, trong đó có rủi ro về điện. Nhà máy có kế hoạch rõ ràng, có hồ sơ chạy thử máy phát, có hai nguồn cấp hoặc nguồn tại chỗ, sẽ trả lời các bảng hỏi này dễ hơn và có lợi thế khi khách hàng cân nhắc phân bổ đơn hàng.
Về dài hạn: những gì giúp giảm nguy cơ thiếu điện
Ở tầm hệ thống, các giải pháp đã được bàn nhiều: thêm nguồn điện ở vùng thiếu, tăng cường lưới liên kết vùng, phát triển lưu trữ, cơ chế khuyến khích điện mặt trời mái nhà tự dùng, mua bán điện trực tiếp, và chương trình tiết kiệm điện. Luật Điện lực 2024 và quy hoạch phát triển điện lực quốc gia là khung cho các giải pháp này; tiến độ cụ thể theo thông tin công bố của cơ quan quản lý.
Ở tầm nhà máy, các khoản đầu tư giảm rủi ro thiếu điện thường cũng giảm chi phí: tiết kiệm điện làm giảm tải đỉnh, điện mặt trời mái nhà giảm điện mua ban ngày, lưu trữ dời được một phần tải sang giờ khác. Chọn khu công nghiệp có hạ tầng điện tốt, hai nguồn cấp, trạm 110 kV còn dư địa là quyết định có tác động lâu dài nhất, và chỉ làm được một lần lúc chọn lô.
Đọc tin về thiếu điện, nên tách rõ ba loại thông tin: dự báo của cơ quan quản lý về cân đối cung cầu mùa tới, phương án cụ thể của điện lực địa phương, và bình luận. Chỉ hai loại đầu là căn cứ để lập kế hoạch.
Câu hỏi thường gặp
Thiếu nguồn và sự cố lưới khác nhau thế nào?
Sự cố lưới là hỏng hóc trên một đoạn đường dây hay trạm, ảnh hưởng một khu vực và thường khắc phục trong vài giờ. Thiếu nguồn là cả hệ thống không đủ điện để đáp ứng nhu cầu, phải tiết giảm theo phương án trên diện rộng, có thể kéo dài nhiều ngày.
Khu công nghiệp có được ưu tiên giữ điện không?
Không mặc nhiên. Phụ tải ưu tiên được xác định theo quy định và phương án của từng địa phương. Khu công nghiệp có thể bị cắt luân phiên theo tuyến hoặc được mời giảm tải theo tỷ lệ. Nhà máy nên hỏi điện lực tỉnh về vị trí tuyến của mình trong phương án.
Tham gia điều chỉnh phụ tải có bắt buộc không?
Chương trình điều chỉnh phụ tải về nguyên tắc dựa trên thoả thuận với khách hàng. Điều kiện tham gia, cách thông báo và ghi nhận do quy định của Bộ Công Thương và chương trình của ngành điện ở từng thời kỳ; hỏi công ty điện lực tỉnh để biết chương trình hiện hành.
Làm sao biết lịch cắt điện của nhà máy?
Lịch ngừng, giảm cung cấp điện được thông báo qua các kênh chính thức của công ty điện lực. Nhà máy nên đăng ký đầu mối nhận thông báo, kiểm định kỳ, và không dựa vào tin truyền miệng hay nhóm nhắn tin không chính thức.
Thiếu điện có được coi là bất khả kháng trong hợp đồng giao hàng không?
Tuỳ cách viết điều khoản và luật áp dụng của hợp đồng. Có hợp đồng liệt kê rõ gián đoạn năng lượng, có hợp đồng không. Nên nhờ luật sư đọc lại các hợp đồng lớn và trao đổi sớm với khách hàng khi có nguy cơ.
Nhà máy nhỏ không có máy phát thì nên làm gì khi có nguy cơ thiếu điện?
Ưu tiên nắm lịch cắt điện, dời sản xuất vào giờ có điện, bảo vệ dữ liệu và thiết bị nhạy bằng UPS nhỏ, và thoả thuận với khách về thời hạn giao. Thuê máy phát ngắn hạn là một lựa chọn nếu tính ra rẻ hơn thiệt hại.
