Tổng mức đầu tư là toàn bộ chi phí dự tính để thực hiện một dự án, được xác định khi phê duyệt dự án; nó chỉ được điều chỉnh trong những trường hợp pháp luật cho phép, như thiên tai, sự cố, thay đổi quy hoạch, biến động giá vượt mức dự phòng, hoặc thay đổi quy mô vì yêu cầu mới. Khi điều chỉnh làm vượt tổng mức đầu tư đã được quyết định trong chủ trương, dự án phải đi lại thủ tục điều chỉnh chủ trương đầu tư.
Tin "dự án đội vốn" thường gây bức xúc, và có lúc đúng là do lập dự án kém. Nhưng cũng có những lần điều chỉnh do yếu tố khách quan hoặc do thay đổi chính sách. Bài này giúp bạn phân biệt, bằng cách đi qua cấu trúc tổng mức đầu tư, các lý do điều chỉnh và cách đọc một tin điều chỉnh.
Tổng mức đầu tư gồm những khoản nào
Cơ cấu dưới đây theo pháp luật về quản lý chi phí đầu tư xây dựng; tên khoản và cách tính chi tiết theo văn bản hướng dẫn hiện hành.
| Khoản chi phí | Gồm những gì | Dễ biến động vì |
|---|---|---|
| Bồi thường, hỗ trợ, tái định cư | Tiền bồi thường đất, tài sản, hỗ trợ, xây khu tái định cư | Giá đất, số hộ, thay đổi phạm vi thu hồi |
| Xây dựng | Chi phí xây các hạng mục công trình | Giá vật liệu, khối lượng thực tế, địa chất |
| Thiết bị | Mua sắm, lắp đặt thiết bị | Tỷ giá, công nghệ thay đổi |
| Quản lý dự án | Chi phí cho bộ máy chủ đầu tư, ban quản lý | Thời gian dự án kéo dài |
| Tư vấn đầu tư xây dựng | Khảo sát, thiết kế, giám sát, thẩm tra | Thiết kế phải làm lại, bổ sung |
| Chi phí khác | Bảo hiểm, rà phá bom mìn, kiểm toán, lãi vay trong thời gian xây | Thời gian, lãi suất |
| Dự phòng | Cho khối lượng phát sinh và cho trượt giá | Nếu đặt thấp, nhanh chóng bị dùng hết |
Khoản dự phòng là tấm đệm cho những điều chưa biết lúc lập dự án. Một dự án được lập với dự phòng quá thấp để tổng mức trông "gọn" thì rất dễ phải điều chỉnh khi đi vào thực hiện.
Khi nào được điều chỉnh, theo nguyên lý của luật
Thiên tai, sự cố, bất khả kháng. Những sự kiện nằm ngoài khả năng kiểm soát làm thay đổi khối lượng, phương án thi công.
Thay đổi quy hoạch. Quy hoạch được điều chỉnh làm thay đổi mục tiêu, quy mô, địa điểm của dự án.
Biến động giá vượt dự phòng. Chỉ số giá xây dựng do cơ quan có thẩm quyền công bố trong thời gian thực hiện lớn hơn mức dự phòng trượt giá đã tính.
Xuất hiện yếu tố mang lại hiệu quả cao hơn. Phương án mới cho hiệu quả kinh tế – xã hội cao hơn rõ rệt, được chứng minh bằng tính toán.
Thay đổi pháp luật, chính sách. Quy định mới về giá đất, tiêu chuẩn kỹ thuật, thuế làm thay đổi chi phí.
Không phải mọi lý do đều được chấp nhận. Sai sót trong khảo sát, thiết kế do lỗi của tư vấn, chủ đầu tư không tự động là lý do hợp lệ; trách nhiệm của các bên liên quan phải được làm rõ khi xử lý.
Những nguyên nhân thực tế hay gặp
Nguyên nhân đầu tiên là ước tính ban đầu thấp. Ở giai đoạn chủ trương, dự án mới có thiết kế sơ bộ, khối lượng tính theo suất vốn hoặc so sánh dự án tương tự. Khi thiết kế chi tiết, khảo sát kỹ hơn, khối lượng thường tăng: thêm cầu cạn qua vùng đất yếu, thêm nút giao, thêm hạng mục xử lý nền.
Nguyên nhân thứ hai là địa chất. Một đoạn tuyến đi qua nền đất yếu mà khảo sát ban đầu chưa phát hiện đủ sẽ cần xử lý nền tốn kém hơn nhiều; một tuyến hầm gặp đới đứt gãy cần gia cố thêm. Đây là rủi ro phổ biến ở Đồng bằng sông Cửu Long và các vùng có địa chất phức tạp.
Nguyên nhân thứ ba là giá vật liệu. Những năm giá thép, xi măng, nhựa đường, cát đắp tăng mạnh, nhiều dự án phải điều chỉnh. Ở một số vùng, nguồn cát, đất đắp khan hiếm còn đẩy giá lên cao hơn mặt bằng chung. Nguyên nhân thứ tư là thời gian: dự án kéo dài thì chi phí quản lý, lãi vay, trượt giá cộng dồn.
Giá đất bồi thường và tổng mức đầu tư
Phần bồi thường, hỗ trợ, tái định cư chiếm tỷ trọng ngày càng lớn trong tổng mức đầu tư của các dự án đi qua đô thị và vùng ven đô. Luật Đất đai 2024 bỏ khung giá đất, giao tỉnh xây dựng bảng giá đất theo hướng sát giá thị trường hơn và điều chỉnh khi cần. Điều này tốt cho người có đất bị thu hồi, nhưng cũng có nghĩa là chi phí bồi thường của nhiều dự án tăng so với dự tính lập theo bảng giá cũ.
Ngoài giá đất, số hộ bị ảnh hưởng thực tế, tài sản trên đất, chi phí xây khu tái định cư đạt chuẩn hạ tầng đều có thể khác dự kiến. Một khu tái định cư phải có đường, điện, nước, thoát nước, trường học gần, nên tốn kém hơn nhiều so với một mảnh đất trống.
Vì vậy khi đọc tin một dự án điều chỉnh tổng mức đầu tư, hãy xem phần tăng nằm ở khoản nào. Tăng ở bồi thường do giá đất mới là chuyện khác hẳn tăng ở xây dựng do thiết kế phải làm lại.
Thời gian là tiền: vì sao chậm một năm kéo theo cả chuỗi chi phí
Ít khoản nào trong tổng mức đầu tư không phụ thuộc thời gian. Chi phí quản lý dự án là lương, văn phòng, xe cộ của ban quản lý, kéo dài thêm một năm là thêm một năm chi phí. Lãi vay trong thời gian xây dựng, với dự án có vốn vay, tăng theo thời gian vốn nằm trên công trường mà chưa sinh lợi. Trượt giá cộng dồn theo từng năm: càng làm muộn, giá vật liệu và nhân công càng có khả năng cao hơn lúc lập dự án.
Chậm tiến độ còn có chi phí gián tiếp. Nhà thầu phải duy trì máy móc, nhân lực trên công trường trong lúc chờ mặt bằng, chờ vốn, và có thể yêu cầu bồi thường theo hợp đồng nếu nguyên nhân thuộc phía chủ đầu tư. Hạng mục đã làm xong nhưng để lâu chưa đưa vào sử dụng có thể xuống cấp, phải sửa trước khi bàn giao.
Điều này lý giải vì sao những dự án chậm giải phóng mặt bằng thường cũng là dự án phải điều chỉnh tổng mức. Hai vấn đề không độc lập: chậm sinh ra tăng chi phí, tăng chi phí lại cần thủ tục điều chỉnh, thủ tục lại làm chậm thêm.
Ví dụ giả định: một dự án đường tỉnh điều chỉnh hai lần
Ví dụ giả định: một tuyến đường tỉnh ở Đồng Tháp được duyệt với tổng mức đầu tư 100 đơn vị, trong đó bồi thường 20, xây dựng 60, các khoản khác và dự phòng 20. Khi thiết kế chi tiết, khảo sát phát hiện một đoạn dài qua nền đất yếu hơn dự kiến, cần xử lý nền bằng giải pháp tốn kém hơn; chi phí xây dựng tăng lên 72. Đồng thời bảng giá đất mới của tỉnh làm chi phí bồi thường tăng lên 28. Tổng mức mới vượt mức trong chủ trương, chủ đầu tư phải trình điều chỉnh chủ trương đầu tư.
Thủ tục điều chỉnh mất gần một năm. Trong thời gian đó, giá vật liệu đắp nền tăng, thêm vào đó chi phí quản lý kéo dài. Đến khi được duyệt, dự án phải điều chỉnh thêm một lần nhỏ nữa. Tổng cộng, chi phí cuối cùng cao hơn đáng kể so với con số ban đầu.
Nhìn lại, phần tăng vì giá đất là do thay đổi chính sách, khó tránh. Phần tăng vì nền đất yếu lẽ ra có thể giảm nếu khảo sát địa chất kỹ hơn ở giai đoạn đầu. Phần tăng vì thời gian chờ thủ tục là hệ quả dây chuyền. Một bản tin chỉ ghi "dự án đội vốn" sẽ gộp ba nguyên nhân rất khác nhau này làm một.
Điều chỉnh tổng mức đầu tư diễn ra thế nào
Trình tự theo nguyên lý; chi tiết theo Luật Đầu tư công 2024, Luật Xây dựng 2014 (sửa đổi) và văn bản hướng dẫn.
- Chủ đầu tư rà soát, xác định nguyên nhân và mức điều chỉnh, lập hồ sơ đề xuất.
- Nếu mức điều chỉnh làm vượt tổng mức đầu tư đã nêu trong quyết định chủ trương, phải trình điều chỉnh chủ trương đầu tư tới cơ quan đã quyết định chủ trương.
- Thẩm định nguồn vốn và khả năng cân đối vốn cho phần tăng thêm.
- Thẩm định lại báo cáo nghiên cứu khả thi điều chỉnh, phần thiết kế, dự toán liên quan.
- Cơ quan có thẩm quyền phê duyệt điều chỉnh dự án.
- Bố trí vốn bổ sung trong kế hoạch đầu tư công; điều chỉnh hợp đồng với nhà thầu nếu cần.
Thủ tục điều chỉnh có thể kéo dài nhiều tháng. Trong thời gian đó, công trường có thể vẫn chạy với phần vốn đã có, hoặc phải giãn tiến độ, càng làm chi phí tăng thêm. Đây là một vòng lặp mà quản lý dự án tốt phải tránh.
Đọc tin "dự án đội vốn" cho đúng
Khi gặp tin về điều chỉnh tổng mức đầu tư, những câu hỏi sau giúp bạn có nhận định cân bằng:
- Phần tăng thêm nằm ở khoản nào: bồi thường, xây dựng, thiết bị, hay chi phí quản lý và lãi vay?
- Lý do được nêu là gì, có thuộc các trường hợp luật cho phép không?
- Quy mô dự án có thay đổi không: thêm làn xe, thêm nút giao, kéo dài tuyến là tăng phạm vi, không chỉ tăng giá.
- So sánh nên dùng cùng thời điểm giá: tổng mức lập nhiều năm trước khó so trực tiếp với chi phí hiện nay.
- Trách nhiệm của các bên đã được làm rõ chưa, nhất là khi nguyên nhân liên quan tới khảo sát, thiết kế.
- Nguồn vốn cho phần tăng thêm lấy từ đâu, có làm chậm các dự án khác trong kế hoạch không.
Một dự án điều chỉnh vì mở rộng quy mô theo nhu cầu mới khác hẳn một dự án điều chỉnh vì lập dự án sơ sài. Cả hai đều xuất hiện trên báo dưới cùng một chữ "đội vốn". Đọc kỹ giúp đánh giá công bằng và đặt câu hỏi đúng chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Tổng mức đầu tư và dự toán khác nhau thế nào?
Tổng mức đầu tư là chi phí dự tính cho toàn dự án, xác định khi phê duyệt dự án. Dự toán là chi phí chi tiết cho từng công trình, hạng mục hoặc gói thầu, lập ở giai đoạn thiết kế triển khai và phải nằm trong tổng mức đầu tư. Dự toán vượt thì có thể dẫn tới phải điều chỉnh tổng mức.
Dự án có được tự tăng vốn khi giá vật liệu tăng không?
Không tự tăng được. Biến động giá trước hết được bù bằng khoản dự phòng trượt giá. Khi vượt dự phòng, chủ đầu tư phải lập hồ sơ điều chỉnh, được thẩm định và phê duyệt bởi cơ quan có thẩm quyền, và nếu vượt tổng mức đã nêu trong chủ trương thì phải điều chỉnh chủ trương.
Vì sao chi phí giải phóng mặt bằng hay tăng?
Do giá đất trong bảng giá được điều chỉnh, số hộ và tài sản bị ảnh hưởng thực tế khác dự kiến, phạm vi thu hồi thay đổi theo thiết kế, và chi phí xây khu tái định cư đạt chuẩn. Luật Đất đai 2024 đưa bảng giá đất sát thị trường hơn, nên nhiều dự án có chi phí bồi thường cao hơn dự tính ban đầu.
Điều chỉnh tổng mức đầu tư có phải là sai phạm không?
Không nhất thiết. Luật cho phép điều chỉnh trong những trường hợp cụ thể như thiên tai, thay đổi quy hoạch, biến động giá vượt dự phòng. Nếu nguyên nhân là sai sót trong khảo sát, thiết kế hoặc quản lý, trách nhiệm của các bên phải được xem xét theo quy định.
Người dân xem thông tin điều chỉnh dự án ở đâu?
Các quyết định điều chỉnh chủ trương đầu tư, điều chỉnh dự án thường được ban hành dưới dạng nghị quyết hoặc quyết định của cơ quan có thẩm quyền và đăng trên cổng thông tin của cơ quan đó. Báo cáo của cơ quan kiểm toán về dự án, nếu có, cũng là nguồn tham khảo.
Có cách nào giảm việc phải điều chỉnh tổng mức không?
Khảo sát địa chất, thuỷ văn kỹ từ đầu, tính dự phòng đủ, xác định phạm vi giải phóng mặt bằng sát thực tế, chuẩn bị mặt bằng trước khi thi công và rút ngắn thời gian thực hiện là những cách chính. Chi thêm cho giai đoạn chuẩn bị thường rẻ hơn nhiều so với điều chỉnh khi đã thi công.
