Theo Luật Đấu thầu 2023, đấu thầu rộng rãi là hình thức lựa chọn nhà thầu mặc định cho các gói thầu dùng vốn nhà nước: mọi nhà thầu đủ điều kiện đều được tham gia, không hạn chế số lượng, và hồ sơ được đánh giá theo tiêu chí công bố trước. Chỉ định thầu, tức giao thẳng cho một nhà thầu mà không qua cạnh tranh, chỉ được dùng trong những trường hợp luật liệt kê, như khắc phục sự cố khẩn cấp hay gói thầu nhỏ trong hạn mức, và vẫn phải đáp ứng điều kiện về năng lực và giá.
Bài giải thích các hình thức lựa chọn nhà thầu, quy trình của một cuộc đấu thầu rộng rãi, khi nào chỉ định thầu được phép, và những tín hiệu mà người theo dõi một dự án có thể để ý. Bài viết theo nguyên lý, không thay thế việc tra cứu văn bản hiện hành.
Đấu thầu trong dự án công nhằm đạt điều gì
Dự án hạ tầng dùng vốn nhà nước là tiêu tiền của người nộp thuế. Đấu thầu là cơ chế để tiền đó mua được công trình tốt nhất với giá hợp lý nhất, đồng thời mở cơ hội công bằng cho các doanh nghiệp. Luật Đấu thầu 2023 nêu các mục tiêu cạnh tranh, công bằng, minh bạch và hiệu quả kinh tế, cùng trách nhiệm giải trình của những người tham gia.
Cạnh tranh là lực đẩy giá xuống và chất lượng lên: khi nhiều nhà thầu cùng tham gia, mỗi bên phải đưa ra phương án tốt nhất mình có. Minh bạch là điều kiện để cạnh tranh có thật: tiêu chí đánh giá phải công bố trước, kết quả phải công khai, nhà thầu không trúng có quyền kiến nghị.
Tuy vậy, đấu thầu cũng có chi phí: thời gian chuẩn bị hồ sơ, thời gian chờ nhà thầu nộp, thời gian đánh giá, xử lý kiến nghị. Với gói thầu nhỏ hoặc tình huống khẩn cấp, chi phí này có thể lớn hơn lợi ích. Vì vậy luật đặt ra nhiều hình thức khác nhau, từ đầy đủ tới rút gọn, để áp dụng cho phù hợp.
Các hình thức lựa chọn nhà thầu theo Luật Đấu thầu 2023
Bảng tóm tắt theo nguyên lý; điều kiện áp dụng chi tiết và hạn mức giá trị nằm trong luật và văn bản hướng dẫn.
| Hình thức | Mức cạnh tranh | Dùng khi nào, theo nguyên lý |
|---|---|---|
| Đấu thầu rộng rãi | Cao nhất, không hạn chế số nhà thầu | Mặc định cho mọi gói thầu, trừ trường hợp được dùng hình thức khác |
| Đấu thầu hạn chế | Chỉ mời một số nhà thầu đủ năng lực | Gói thầu yêu cầu kỹ thuật cao, đặc thù, chỉ ít nhà thầu đáp ứng |
| Chỉ định thầu | Không cạnh tranh, giao cho một nhà thầu | Trường hợp khẩn cấp, bí mật, gói nhỏ trong hạn mức và các trường hợp luật liệt kê |
| Chào hàng cạnh tranh | Cạnh tranh, thủ tục rút gọn | Gói thầu giá trị nhỏ, đơn giản, đã có tiêu chuẩn rõ |
| Mua sắm trực tiếp | Dựa trên hợp đồng tương tự trước đó | Mua thêm hàng hoá giống gói đã đấu thầu trong thời hạn nhất định |
| Tự thực hiện | Không có nhà thầu ngoài | Đơn vị có năng lực tự làm phần việc thuộc lĩnh vực của mình |
| Cộng đồng tham gia thực hiện | Giao cho cộng đồng dân cư, tổ chức đoàn thể | Công trình nhỏ ở địa phương mà người dân có thể làm |
| Đàm phán giá | Đàm phán với nhà cung cấp | Một số mặt hàng đặc thù như thuốc, thiết bị y tế |
| Lựa chọn trong trường hợp đặc biệt | Theo quyết định riêng | Khi không áp dụng được các hình thức trên |
Với dự án hạ tầng, ba hình thức hay gặp nhất là đấu thầu rộng rãi cho gói xây lắp, tư vấn lớn; chỉ định thầu cho gói nhỏ hoặc khẩn cấp; và cộng đồng tham gia thực hiện cho đường thôn, kênh mương nhỏ.
Một cuộc đấu thầu rộng rãi diễn ra thế nào
Trình tự dưới đây theo nguyên lý của Luật Đấu thầu 2023 cho gói thầu xây lắp; tên bước và thời hạn cụ thể xem văn bản hướng dẫn.
- Chủ đầu tư lập kế hoạch lựa chọn nhà thầu, chia dự án thành các gói thầu, xác định hình thức và phương thức cho từng gói; kế hoạch được phê duyệt và đăng tải.
- Lập hồ sơ mời thầu, trong đó có tiêu chuẩn đánh giá năng lực, kinh nghiệm, kỹ thuật và giá; hồ sơ được thẩm định, phê duyệt.
- Đăng thông báo mời thầu và phát hành hồ sơ mời thầu trên hệ thống mạng đấu thầu quốc gia.
- Nhà thầu chuẩn bị và nộp hồ sơ dự thầu trong thời hạn; phần lớn qua mạng.
- Mở thầu công khai, đánh giá hồ sơ theo đúng tiêu chuẩn đã công bố.
- Thương thảo hợp đồng với nhà thầu xếp hạng cao nhất, trình, thẩm định và phê duyệt kết quả.
- Công khai kết quả lựa chọn nhà thầu; nhà thầu khác có quyền kiến nghị trong thời hạn.
- Hoàn thiện và ký hợp đồng, nhà thầu nộp bảo đảm thực hiện hợp đồng.
Mỗi bước có thời hạn tối thiểu để bảo đảm nhà thầu có đủ thời gian chuẩn bị. Một gói thầu xây lắp lớn từ lúc đăng thông báo tới khi ký hợp đồng thường mất vài tháng, chưa kể thời gian xử lý kiến nghị nếu có.
Khi nào được chỉ định thầu
Khẩn cấp do thiên tai, sự cố. Khắc phục ngay hậu quả thiên tai, sự cố công trình, bảo đảm an toàn tính mạng, tài sản, khi không thể chờ đấu thầu.
Bí mật nhà nước, quốc phòng, an ninh. Gói thầu cần giữ bí mật theo quy định.
Tính tương thích, độc quyền. Gói thầu cần tương thích với thiết bị, công nghệ đã có mà chỉ một nhà thầu cung cấp được, hoặc liên quan bản quyền.
Di dời hạ tầng kỹ thuật chuyên ngành. Di dời đường điện, đường ống, cáp do một đơn vị chuyên ngành trực tiếp quản lý, để phục vụ giải phóng mặt bằng.
Gói thầu nhỏ trong hạn mức. Gói thầu có giá trị trong hạn mức được chỉ định thầu theo quy định, để giảm chi phí thủ tục.
Dự án có cơ chế đặc thù. Một số dự án quan trọng quốc gia, dự án cấp bách được Quốc hội hoặc cơ quan có thẩm quyền cho phép chỉ định thầu một số gói theo nghị quyết riêng.
Vẫn phải đủ điều kiện. Kể cả khi được chỉ định thầu, nhà thầu phải có đủ năng lực, kinh nghiệm, và giá phải được xác định trên cơ sở dự toán được duyệt; kết quả vẫn phải công khai.
Chỉ định thầu nhanh nhưng có cái giá
Lợi ích rõ nhất của chỉ định thầu là thời gian. Sau một cơn bão làm sạt một đoạn đường đèo, không thể chờ vài tháng đấu thầu mới cho máy vào thông đường. Với dự án cấp bách, chỉ định thầu giúp khởi công sớm hơn. Với gói nhỏ, nó giảm chi phí thủ tục vốn có thể lớn so với giá trị gói.
Cái giá là mất áp lực cạnh tranh. Khi chỉ có một nhà thầu, giá được xác định qua thương thảo dựa trên dự toán, chứ không qua so sánh nhiều bên. Nếu dự toán được lập cao, giá hợp đồng sẽ cao. Chất lượng cũng phụ thuộc nhiều hơn vào uy tín và năng lực của đúng nhà thầu đó, vì không có phương án đối chứng.
Vì vậy luật vừa cho phép, vừa giới hạn chỉ định thầu: liệt kê trường hợp, đặt hạn mức, yêu cầu công khai. Với những dự án lớn được phép chỉ định thầu theo cơ chế đặc thù, trách nhiệm giám sát chuyển nhiều hơn sang cơ quan kiểm toán, thanh tra và sự theo dõi của dư luận. Đó là lý do thông tin về các gói chỉ định thầu nên được công bố đầy đủ như các gói đấu thầu.
Đấu thầu qua mạng và thông tin công khai
Phần lớn hoạt động đấu thầu dùng vốn nhà nước hiện được thực hiện trên hệ thống mạng đấu thầu quốc gia: kế hoạch lựa chọn nhà thầu, thông báo mời thầu, hồ sơ mời thầu, biên bản mở thầu, kết quả lựa chọn nhà thầu đều được đăng tải. Đấu thầu qua mạng giảm tiếp xúc trực tiếp giữa bên mời thầu và nhà thầu, khó gây khó dễ khi phát hành hồ sơ, và để lại dấu vết điện tử.
Với người dân và doanh nghiệp, đây là nguồn tra cứu hữu ích. Bạn có thể tìm theo tên dự án, tên chủ đầu tư để biết dự án đã chia thành những gói thầu nào, gói nào đã có nhà thầu, giá trúng thầu bao nhiêu, thời gian thực hiện hợp đồng là bao lâu. Doanh nghiệp xây dựng nhỏ có thể theo dõi các gói thầu phù hợp năng lực ở địa phương.
Thông tin công khai không có nghĩa là mọi chi tiết đều được đăng: hồ sơ dự thầu của từng nhà thầu, nội dung đánh giá chi tiết có thể không công bố đầy đủ. Khi cần, các bên liên quan có thể dùng quyền kiến nghị theo quy định.
Những tín hiệu người theo dõi có thể để ý
Các tín hiệu dưới đây không phải bằng chứng sai phạm; chúng chỉ là lý do để tìm hiểu thêm, hỏi cơ quan có thẩm quyền hoặc đọc kỹ hồ sơ công khai.
- Gói thầu lớn chỉ có một nhà thầu nộp hồ sơ, hoặc nhiều nhà thầu nộp nhưng chỉ một hồ sơ đạt yêu cầu.
- Giá trúng thầu rất sát giá gói thầu, trong khi các gói tương tự ở nơi khác thường giảm giá nhiều hơn.
- Hồ sơ mời thầu đặt yêu cầu kinh nghiệm, thiết bị quá hẹp so với tính chất công việc.
- Cùng một nhà thầu trúng liên tục nhiều gói của một chủ đầu tư trong thời gian ngắn.
- Gói thầu lớn bị chia nhỏ thành nhiều gói dưới hạn mức chỉ định thầu.
- Kết quả lựa chọn nhà thầu chậm công khai hoặc không tìm thấy trên hệ thống.
Nếu thấy dấu hiệu đáng ngờ, kênh phù hợp là kiến nghị theo quy định của Luật Đấu thầu nếu bạn là nhà thầu, hoặc phản ánh tới cơ quan thanh tra, kiểm toán, đại biểu dân cử nếu bạn là người dân. Tránh kết luận khi chưa có thông tin đầy đủ.
Câu hỏi thường gặp
Chỉ định thầu có phải là sai luật không?
Không. Chỉ định thầu là một hình thức hợp pháp trong Luật Đấu thầu 2023, nhưng chỉ được dùng trong các trường hợp luật cho phép như khẩn cấp, bí mật, gói nhỏ trong hạn mức hay theo cơ chế đặc thù. Dùng chỉ định thầu ngoài các trường hợp đó mới là vi phạm.
Đấu thầu rộng rãi có phải chọn nhà thầu giá rẻ nhất không?
Không nhất thiết. Tuỳ phương pháp đánh giá được công bố trong hồ sơ mời thầu, nhà thầu được chọn có thể là bên có giá thấp nhất sau khi đã đạt yêu cầu kỹ thuật, hoặc bên có điểm tổng hợp kỹ thuật và giá cao nhất. Tiêu chuẩn này phải công bố trước khi mở thầu.
Tra kết quả đấu thầu của một dự án ở đâu?
Bạn có thể tra trên hệ thống mạng đấu thầu quốc gia theo tên dự án, tên gói thầu hoặc tên chủ đầu tư. Hệ thống đăng kế hoạch lựa chọn nhà thầu, thông báo mời thầu, biên bản mở thầu và kết quả lựa chọn nhà thầu của các gói dùng vốn nhà nước.
Nhà thầu không trúng có quyền gì?
Nhà thầu có quyền kiến nghị về kết quả lựa chọn nhà thầu và các vấn đề trong quá trình lựa chọn, theo trình tự và thời hạn của Luật Đấu thầu 2023. Kiến nghị được gửi tới chủ đầu tư, người có thẩm quyền hoặc hội đồng tư vấn giải quyết kiến nghị tuỳ trường hợp.
Cộng đồng tham gia thực hiện gói thầu là thế nào?
Là hình thức giao cho cộng đồng dân cư, tổ chức đoàn thể hoặc tổ, nhóm thợ ở địa phương thực hiện gói thầu nhỏ như đường thôn, kênh mương, nhà văn hoá. Hình thức này giúp tạo việc làm cho người dân và tăng trách nhiệm của cộng đồng với công trình.
Vì sao dự án lớn hay được cho chỉ định thầu?
Một số dự án quan trọng quốc gia hoặc cấp bách được cơ quan có thẩm quyền cho phép chỉ định thầu một số gói, thường là gói tư vấn, gói di dời hạ tầng, để rút ngắn thời gian chuẩn bị. Phạm vi cho phép được nêu trong nghị quyết riêng, không áp dụng tự do cho mọi gói.
