Nhà máy khai thác nước dưới đất phải được cho phép theo Luật Tài nguyên nước 2023: tuỳ quy mô, trường hợp phải xin giấy phép, trường hợp chỉ phải đăng ký; ở vùng đã được khoanh định hạn chế khai thác, giếng mới có thể không được chấp thuận. Khai thác có giấy phép kéo theo nghĩa vụ quan trắc, báo cáo, nộp tiền cấp quyền khai thác khi thuộc diện phải nộp, và trám lấp giếng đúng kỹ thuật khi thôi dùng.
Nhiều nhà máy coi giếng khoan là nguồn nước rẻ và chủ động, nhất là nơi mạng cấp nước chưa tới. Nhưng nước dưới đất là tài nguyên chung; khai thác quá mức gây hạ mực nước, sụt lún, nhiễm mặn tầng chứa. Phần dưới giải thích khung nguyên tắc, không thay cho việc hỏi cơ quan quản lý tài nguyên nước nơi đặt nhà máy về ngưỡng và hồ sơ cụ thể.
Vì sao nước dưới đất bị quản lý chặt
Nước dưới đất nằm trong các tầng chứa nước, được bổ cập chậm từ mưa và sông qua hàng năm, hàng chục năm. Khi tổng lượng khai thác của nhiều giếng vượt lượng bổ cập, mực nước hạ dần, tạo phễu hạ thấp quanh khu khai thác. Giếng nông của người dân xung quanh cạn, giếng nhà máy phải khoan sâu hơn.
Ở vùng đất yếu như đồng bằng sông Hồng và đồng bằng sông Cửu Long, mực nước hạ làm các lớp đất sét bị nén, nền đất sụt lún. Sụt lún không phục hồi được và làm trầm trọng thêm ngập úng, xâm nhập mặn. Nhiều nghiên cứu và thông tin công bố của cơ quan quản lý đã chỉ ra khai thác nước dưới đất là một trong các nguyên nhân sụt lún ở một số khu vực của TP.HCM, Hà Nội và đồng bằng sông Cửu Long.
Vì vậy Luật Tài nguyên nước 2023 đặt nguyên tắc ưu tiên nước mặt, hạn chế khai thác nước dưới đất ở vùng suy giảm, và yêu cầu địa phương khoanh định vùng hạn chế khai thác. Ở những vùng này, nhà máy đã có mạng cấp nước đi qua thường không được khoan giếng mới, và giếng hiện có có thể phải dừng theo lộ trình.
Khung nguyên tắc theo quy mô và vị trí
Bảng dưới mô tả cách pháp luật tiếp cận theo nguyên lý; ngưỡng lưu lượng cụ thể, danh sách vùng hạn chế và thủ tục do văn bản hướng dẫn và quyết định của tỉnh quy định.
| Tình huống | Hướng xử lý thường gặp | Việc cần hỏi |
|---|---|---|
| Khai thác quy mô rất nhỏ cho sinh hoạt hộ gia đình | Không phải xin phép, có nơi phải đăng ký | Có nằm trong vùng phải đăng ký không |
| Khai thác quy mô nhỏ cho sản xuất, dưới ngưỡng cấp phép | Đăng ký khai thác | Ngưỡng lưu lượng áp dụng, nơi nộp đăng ký |
| Khai thác vượt ngưỡng cho nhà máy | Phải có giấy phép khai thác nước dưới đất | Hồ sơ thăm dò, báo cáo, thời hạn giấy phép |
| Vị trí trong vùng hạn chế khai thác | Giếng mới có thể không được chấp thuận; giếng cũ theo lộ trình | Bản đồ vùng hạn chế của tỉnh, lộ trình đối với giếng hiện có |
| Khu công nghiệp có mạng cấp nước chung | Thường phải dùng nước từ mạng khu | Quy định của khu và ý kiến chủ đầu tư hạ tầng |
Sau sắp xếp bộ máy năm 2025, cơ quan quản lý tài nguyên nước ở trung ương thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường, ở địa phương là Sở Nông nghiệp và Môi trường. Thẩm quyền cấp phép phân theo quy mô; hỏi Sở nơi đặt nhà máy.
Trình tự chung để có giấy phép
Trình tự theo nguyên lý; tên gọi hồ sơ, thời hạn giải quyết theo văn bản hướng dẫn hiện hành.
- Kiểm vị trí có nằm trong vùng hạn chế khai thác, vùng có mạng cấp nước tập trung đi qua hay không.
- Xác định nhu cầu lưu lượng thực sự cần lấy từ giếng sau khi đã tính tuần hoàn, tái sử dụng.
- Thuê đơn vị đủ năng lực thăm dò: khoan thăm dò, bơm thí nghiệm, đánh giá tầng chứa, ảnh hưởng tới giếng xung quanh.
- Lập hồ sơ đề nghị cấp giấy phép kèm báo cáo kết quả thăm dò, gửi cơ quan có thẩm quyền.
- Cơ quan thẩm định, có thể kiểm tra thực địa, lấy ý kiến khi cần; quyết định cấp hoặc không cấp.
- Khi được cấp, lắp đồng hồ đo lưu lượng, thiết bị quan trắc mực nước, chất lượng theo yêu cầu; nộp tiền cấp quyền khai thác nếu thuộc diện phải nộp.
- Báo cáo định kỳ, gia hạn trước khi giấy phép hết hạn, trám lấp giếng khi thôi khai thác.
Khoan giếng trước rồi mới xin phép là cách làm dễ dẫn tới bị xử phạt và buộc trám lấp, mất toàn bộ chi phí khoan.
Nghĩa vụ sau khi có giấy phép
Đo và ghi. Lưu lượng khai thác, mực nước trong giếng phải được đo theo tần suất quy định; nhiều trường hợp phải có thiết bị đo tự động và truyền dữ liệu.
Chất lượng nước. Lấy mẫu phân tích định kỳ, nhất là thông số cho thấy nhiễm mặn hoặc ô nhiễm.
Vùng bảo hộ vệ sinh. Quanh miệng giếng phải giữ khoảng bảo vệ, không để nguồn ô nhiễm như bể phốt, kho hoá chất, bãi rác gần giếng.
Không vượt lưu lượng. Khai thác vượt lưu lượng cho phép là vi phạm, kể cả khi sản xuất tăng; phải xin điều chỉnh.
Tiền cấp quyền khai thác. Áp dụng với các trường hợp thuộc diện phải nộp theo quy định, tính theo sản lượng và các yếu tố do văn bản hướng dẫn đặt ra.
Báo cáo. Báo cáo định kỳ tình hình khai thác cho cơ quan cấp phép.
Kỹ thuật giếng: phần dưới đất quyết định nhiều thứ
Một giếng khoan cho nhà máy không chỉ là lỗ khoan có máy bơm. Ống vách, ống lọc đặt đúng tầng chứa, lớp sỏi lọc, phần trám kín cách ly các tầng nước khác nhau quyết định giếng cho nước sạch và bền hay không. Trám kín kém tạo đường cho nước bẩn từ trên mặt hoặc nước mặn từ tầng khác chảy vào tầng chứa đang khai thác, gây ô nhiễm không chỉ giếng của nhà máy mà cả tầng chứa chung.
Thiết kế lưu lượng bơm phải theo kết quả bơm thí nghiệm. Bơm quá mức làm mực nước trong giếng hạ sâu, cát bị hút vào, giếng nhanh hỏng. Nhà máy cần nhiều nước nên khoan nhiều giếng cách nhau hợp lý, mỗi giếng bơm vừa phải, thay vì một giếng bơm cạn.
Giếng không dùng nữa phải được trám lấp đúng kỹ thuật, không bỏ hoang. Giếng bỏ hoang là đường dẫn chất ô nhiễm từ mặt đất xuống tầng chứa nước của cả vùng. Khi trả mặt bằng, chuyển nhượng nhà máy, hồ sơ trám lấp giếng là một phần của trách nhiệm môi trường.
So nước dưới đất với nước từ mạng cấp nước
Giếng có vẻ rẻ vì không trả tiền nước theo khối cho đơn vị cấp nước, nhưng chi phí thật gồm: khoan và thăm dò, máy bơm và điện năng, hệ thống xử lý sắt, mangan, độ cứng hoặc các chất khác tuỳ tầng chứa, quan trắc, báo cáo, tiền cấp quyền khai thác nếu có, bảo dưỡng, khoan thay khi giếng suy giảm. Cộng đủ, chênh lệch thường nhỏ hơn nhiều người nghĩ.
Rủi ro cũng khác: giếng có thể suy giảm lưu lượng, nhiễm mặn, hoặc bị buộc dừng khi vùng đó bị đưa vào diện hạn chế. Nhà máy phụ thuộc hoàn toàn vào giếng có thể phải chuyển sang nước mạng trong thời gian ngắn, khi đó lại phụ thuộc vào việc mạng còn công suất hay không.
Cách tiếp cận cân bằng là coi giếng, nếu được phép, là nguồn bổ sung hoặc dự phòng, còn nguồn chính là mạng cấp nước tập trung khi có. Với nhà máy chọn đặt ở nơi chưa có mạng, nên hỏi chính quyền về kế hoạch kéo mạng tới khu vực, để thiết kế hệ thống nội bộ chuyển đổi được về sau.
Khi mạng cấp nước tập trung kéo tới nhà máy đang dùng giếng
Nhiều nhà máy đặt ở vùng ven từ khi chưa có mạng cấp nước, dùng giếng khoan nhiều năm. Khi mạng cấp nước tập trung được đầu tư tới khu vực, và khu vực được đưa vào diện hạn chế khai thác nước dưới đất, nhà máy có thể phải chuyển sang dùng nước mạng theo lộ trình do địa phương đặt ra. Điều này thường đã được báo trước qua quyết định khoanh vùng của tỉnh.
Chuẩn bị cho việc chuyển đổi gồm: hỏi đơn vị cấp nước về điểm đấu nối, áp lực, lưu lượng có thể cấp; tính lại hệ thống bể chứa, máy bơm nội bộ; điều chỉnh hệ thống xử lý nước công nghệ vì chất lượng nước mạng khác nước giếng; lập kế hoạch trám lấp giếng khi dừng khai thác. Nước mạng thường ổn định hơn về chất lượng nên hệ xử lý có thể đơn giản đi.
Ví dụ giả định: một nhà máy chế biến gỗ ở vùng ven đã dùng hai giếng khoan nhiều năm. Khi mạng cấp nước của tỉnh đi qua đường trước cổng và khu vực bị khoanh vào vùng hạn chế, nhà máy đấu nối nước mạng, giữ một giếng làm nguồn dự phòng nếu được phép, trám lấp giếng còn lại. Việc lên kế hoạch sớm giúp không bị gián đoạn sản xuất.
Nước dưới đất ở các vùng: vài khác biệt đáng biết
Đặc điểm tầng chứa khác nhau nhiều giữa các vùng. Ở đồng bằng sông Hồng, nhiều tầng chứa có hàm lượng sắt, mangan cao, một số khu vực có asen, đòi hỏi xử lý trước khi dùng. Ở đồng bằng sông Cửu Long, tầng nông thường bị mặn hoặc lợ, nước ngọt nằm ở tầng sâu và đang bị khai thác mạnh, khiến mực nước hạ nhanh. Ở Tây Nguyên, nước dưới đất phụ thuộc mùa mưa, giếng có thể suy giảm mạnh vào cuối mùa khô.
Vùng ven biển miền Trung như Quảng Ngãi, Khánh Hoà, Quảng Trị có tầng chứa trong cồn cát, trữ lượng hạn chế, dễ nhiễm mặn nếu khai thác quá mức. Vùng núi phía Bắc như Lào Cai, Lạng Sơn, Cao Bằng có tầng chứa trong đá nứt nẻ, karst, lưu lượng khó dự đoán, cần thăm dò kỹ.
Vì vậy không có công thức chung cho "khoan giếng sâu bao nhiêu thì có nước tốt". Báo cáo thăm dò của đơn vị chuyên môn, kèm dữ liệu quan trắc của cơ quan quản lý tài nguyên nước ở khu vực, là căn cứ duy nhất đáng tin.
Câu hỏi thường gặp
Nhà máy khoan giếng có cần xin phép không?
Tuỳ quy mô khai thác và vị trí. Khai thác vượt ngưỡng phải có giấy phép, quy mô nhỏ hơn phải đăng ký, và ở vùng hạn chế khai thác giếng mới có thể không được chấp thuận. Hỏi Sở Nông nghiệp và Môi trường nơi đặt nhà máy để biết ngưỡng hiện hành.
Vùng hạn chế khai thác nước dưới đất là gì?
Là vùng được cơ quan có thẩm quyền khoanh định vì mực nước suy giảm, sụt lún, nhiễm mặn hoặc đã có mạng cấp nước tập trung. Ở vùng này, khai thác mới bị hạn chế và giếng hiện có có thể phải dừng theo lộ trình.
Tiền cấp quyền khai thác tài nguyên nước là gì?
Là khoản tiền tổ chức, cá nhân khai thác tài nguyên nước thuộc diện phải nộp trả cho Nhà nước, tính theo sản lượng và các yếu tố quy định. Diện phải nộp và cách tính tra theo văn bản hướng dẫn Luật Tài nguyên nước 2023.
Giếng không dùng nữa thì xử lý thế nào?
Phải trám lấp đúng kỹ thuật theo quy định để không tạo đường dẫn ô nhiễm xuống tầng chứa nước. Thuê đơn vị có năng lực thực hiện và lưu hồ sơ trám lấp, nhất là khi trả mặt bằng hoặc chuyển nhượng nhà máy.
Nước giếng khoan có dùng được ngay cho sản xuất không?
Thường phải xử lý tuỳ chất lượng tầng chứa: khử sắt, mangan, làm mềm, có nơi phải xử lý asen hoặc độ mặn. Phân tích mẫu nước sau bơm thí nghiệm là căn cứ để thiết kế hệ xử lý.
Khai thác nước ngầm có thật sự gây sụt lún không?
Ở vùng đất yếu, khai thác quá mức làm hạ mực nước, các lớp đất sét bị nén và nền đất sụt lún. Thông tin công bố của cơ quan quản lý và nhiều nghiên cứu đã ghi nhận hiện tượng này ở một số khu vực đồng bằng và đô thị lớn.
