Một dự án đầu tư công đi qua ba giai đoạn lớn: chuẩn bị dự án, thực hiện dự án, và kết thúc dự án đưa công trình vào khai thác; sau đó là thời gian vận hành, bảo trì kéo dài nhiều năm. Giai đoạn chuẩn bị gồm quyết định chủ trương đầu tư, lập và phê duyệt báo cáo nghiên cứu khả thi; giai đoạn thực hiện gồm thiết kế triển khai, giải phóng mặt bằng, lựa chọn nhà thầu, thi công, giám sát; giai đoạn kết thúc gồm nghiệm thu, bàn giao, quyết toán, bảo hành.
Khung chung này được quy định trong Luật Đầu tư công 2024 và Luật Xây dựng 2014 (sửa đổi), cùng các văn bản hướng dẫn. Bài đi qua từng bước theo nguyên lý, chỉ ra ai làm gì và mỗi bước trả lời câu hỏi nào, để bạn đặt một dự án gần nhà vào đúng chỗ của nó trên dòng thời gian.
Bức tranh tổng thể: vì sao dự án công đi chậm hơn dự án tư nhân
Một doanh nghiệp muốn xây nhà xưởng có thể tự quyết, tự bỏ tiền, thuê thiết kế và nhà thầu trong vài tháng. Một dự án dùng vốn nhà nước thì khác: tiền là của ngân sách, nên mỗi bước phải có văn bản, có thẩm định độc lập, có phê duyệt của cơ quan đúng thẩm quyền. Những thủ tục đó tốn thời gian nhưng có lý do: để chọn đúng dự án cần làm, tránh lãng phí, và để có dấu vết khi cần kiểm tra.
Dự án đầu tư công còn phải nằm trong kế hoạch tài chính của Nhà nước. Không có tên trong kế hoạch đầu tư công trung hạn và hằng năm thì dù đã được phê duyệt, dự án cũng không có tiền để làm. Vì vậy tiến độ thực tế của một công trình phụ thuộc cả vào thủ tục kỹ thuật lẫn chu kỳ ngân sách.
Cuối cùng, hạ tầng thường cần đất, mà đất ở Việt Nam hầu như đều đã có người sử dụng. Thu hồi đất, bồi thường, tái định cư là phần việc liên quan tới đời sống của nhiều hộ, phải làm đúng luật và có đồng thuận, nên thường là phần chậm nhất. Hiểu ba lực kéo này, bạn sẽ đọc được vì sao giữa ngày có chủ trương và ngày thông xe có thể cách nhau nhiều năm.
Bước đầu: chủ trương đầu tư và kế hoạch vốn
Mọi dự án đầu tư công bắt đầu từ chủ trương đầu tư. Cơ quan đề xuất lập báo cáo nghiên cứu tiền khả thi với dự án quy mô lớn, hoặc báo cáo đề xuất chủ trương đầu tư với dự án nhỏ hơn, nêu sự cần thiết, mục tiêu, quy mô, địa điểm, tổng mức đầu tư sơ bộ, nguồn vốn dự kiến và thời gian thực hiện. Hồ sơ được thẩm định nguồn vốn và khả năng cân đối vốn, rồi trình cơ quan có thẩm quyền quyết định.
Quyết định chủ trương đầu tư là cột mốc pháp lý đầu tiên: từ đây dự án được phép chuyển sang lập báo cáo nghiên cứu khả thi. Thẩm quyền quyết định tuỳ theo loại dự án, từ Quốc hội với dự án quan trọng quốc gia tới hội đồng nhân dân các cấp với dự án dùng vốn địa phương. Bài về phân loại dự án trên Hạ Tầng nói rõ hơn phần này.
Song song, dự án phải được đưa vào kế hoạch đầu tư công trung hạn, thường cho giai đoạn năm năm, và kế hoạch hằng năm. Kế hoạch trung hạn cho biết tổng số vốn dự kiến dành cho dự án trong giai đoạn, kế hoạch hằng năm cho biết năm nay được bao nhiêu. Một dự án được ghi vốn trung hạn thấp hơn nhiều so với tổng mức đầu tư thì phần còn lại sẽ phải chờ giai đoạn sau.
Những hồ sơ chính trước khi xây và câu hỏi mỗi hồ sơ trả lời
Tên gọi và mức độ chi tiết của từng hồ sơ phụ thuộc quy mô dự án; dự án nhỏ có thể chỉ cần báo cáo kinh tế kỹ thuật thay cho báo cáo nghiên cứu khả thi. Bảng dưới mô tả theo nguyên lý.
| Hồ sơ | Trả lời câu hỏi | Kết quả sau phê duyệt |
|---|---|---|
| Báo cáo nghiên cứu tiền khả thi hoặc đề xuất chủ trương | Có cần làm không, làm ở đâu, quy mô cỡ nào, tiền từ đâu | Quyết định chủ trương đầu tư |
| Báo cáo nghiên cứu khả thi, kèm thiết kế cơ sở | Làm cụ thể thế nào, phương án tuyến, kỹ thuật, tổng mức đầu tư, hiệu quả | Quyết định đầu tư dự án |
| Báo cáo đánh giá tác động môi trường | Ảnh hưởng tới môi trường, dân cư và cách giảm thiểu | Quyết định phê duyệt kết quả thẩm định |
| Thiết kế triển khai sau thiết kế cơ sở | Kích thước, vật liệu, biện pháp chi tiết để thi công | Phê duyệt thiết kế và dự toán |
| Phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư | Thu hồi đất của ai, bồi thường thế nào, tái định cư ở đâu | Quyết định phê duyệt phương án |
| Kế hoạch lựa chọn nhà thầu | Chia gói thầu thế nào, hình thức chọn nhà thầu nào | Phê duyệt kế hoạch lựa chọn nhà thầu |
Mỗi hồ sơ được thẩm định bởi cơ quan khác với cơ quan lập, và có thể bị yêu cầu chỉnh sửa nhiều lần. Đây là lý do giai đoạn chuẩn bị có thể kéo dài hơn giai đoạn thi công với những dự án phức tạp.
Giải phóng mặt bằng và lựa chọn nhà thầu
Khi dự án đã được quyết định đầu tư, hai việc lớn thường chạy song song. Việc thứ nhất là giải phóng mặt bằng: đo đạc, kiểm đếm, lập và phê duyệt phương án bồi thường, chi trả, bàn giao đất, di dời hạ tầng kỹ thuật như đường điện, đường ống nằm trong phạm vi công trình. Theo Luật Đất đai 2024, nguyên tắc là phải bố trí tái định cư cho người có đất ở bị thu hồi trước khi thu hồi, nên khu tái định cư nhiều khi phải xây trước.
Việc thứ hai là lựa chọn nhà thầu theo Luật Đấu thầu 2023: lập kế hoạch lựa chọn nhà thầu, chia gói thầu tư vấn, xây lắp, thiết bị, phát hành hồ sơ mời thầu, đánh giá hồ sơ dự thầu, công bố kết quả, ký hợp đồng. Phần lớn gói thầu được tổ chức trên hệ thống mạng đấu thầu quốc gia, nên thông tin về gói thầu và kết quả có thể tra cứu.
Hai việc này liên quan chặt với nhau. Nhà thầu đã ký hợp đồng mà mặt bằng chưa giao thì công trường phải chờ, chi phí phát sinh, có khi phải điều chỉnh hợp đồng. Vì vậy nhiều dự án lớn đã tách phần bồi thường, hỗ trợ, tái định cư thành dự án riêng để làm trước; chủ đề này có bài riêng trong chuyên mục.
Thi công, giám sát và nghiệm thu
Thi công theo hợp đồng. Nhà thầu xây lắp thi công theo thiết kế được duyệt, tiến độ và chất lượng ghi trong hợp đồng. Chủ đầu tư có trách nhiệm giao mặt bằng, thanh toán đúng hạn, giải quyết vướng mắc phát sinh.
Giám sát thi công. Đơn vị tư vấn giám sát thay mặt chủ đầu tư kiểm tra vật liệu, kiểm tra từng hạng mục, xác nhận khối lượng. Nhà thầu thiết kế giám sát tác giả để bảo đảm thi công đúng ý đồ thiết kế.
Kiểm tra của cơ quan nhà nước. Với công trình quan trọng, cơ quan chuyên môn về xây dựng kiểm tra công tác nghiệm thu trong quá trình thi công và trước khi đưa vào sử dụng.
Nghiệm thu từng phần. Các công việc bị che khuất như móng, cốt thép, đường ống chôn phải được nghiệm thu trước khi lấp, có biên bản. Đây là hồ sơ quan trọng khi sau này có sự cố.
Giám sát của cộng đồng. Ban giám sát đầu tư của cộng đồng do Mặt trận Tổ quốc cấp xã tổ chức có thể theo dõi việc thi công tại địa phương và kiến nghị khi thấy bất thường.
Điều chỉnh trong quá trình làm. Khi gặp địa chất khác dự kiến, thay đổi quy hoạch hay biến động giá lớn, dự án có thể phải điều chỉnh thiết kế, dự toán hoặc tổng mức đầu tư, theo trình tự phê duyệt lại.
Kết thúc dự án: bàn giao, quyết toán, bảo hành và bảo trì
Khi thi công xong, công trình được nghiệm thu hoàn thành để đưa vào sử dụng. Với công trình giao thông, dân thường nghe các mốc như thông xe kỹ thuật, đưa vào khai thác; về pháp lý, quan trọng là biên bản nghiệm thu hoàn thành và việc bàn giao cho đơn vị quản lý, vận hành. Từ lúc bàn giao, trách nhiệm hằng ngày chuyển từ chủ đầu tư sang đơn vị quản lý sử dụng.
Sau đó là quyết toán vốn: tổng hợp toàn bộ chi phí thực tế, kiểm toán khi thuộc diện phải kiểm toán, thẩm tra và phê duyệt quyết toán. Quyết toán chậm là hiện tượng không hiếm, khiến tài sản chưa được ghi sổ đúng giá trị và nhà thầu chưa được trả phần tiền giữ lại.
Công trình có thời gian bảo hành theo hợp đồng và quy định, trong đó nhà thầu phải sửa các hư hỏng do lỗi của mình. Hết bảo hành, công trình đi vào giai đoạn dài nhất là vận hành và bảo trì theo quy trình bảo trì đã được phê duyệt. Giai đoạn này kéo dài nhiều chục năm, là nơi phần lớn chi phí vòng đời phát sinh, nhưng lại ít được đưa tin nhất.
Theo dõi một dự án gần nhà qua từng mốc
Nếu bạn muốn theo dõi một dự án cụ thể, có thể làm theo trình tự sau để không bỏ sót mốc quan trọng:
- Tìm quyết định chủ trương đầu tư, ghi lại cơ quan quyết định, mục tiêu, quy mô sơ bộ và nguồn vốn dự kiến.
- Kiểm tra dự án đã có trong kế hoạch đầu tư công trung hạn chưa, được ghi bao nhiêu vốn cho giai đoạn.
- Tìm quyết định phê duyệt dự án, ghi lại chủ đầu tư, tổng mức đầu tư, thời gian thực hiện.
- Theo dõi thông báo thu hồi đất và phương án bồi thường nếu khu bạn sống nằm trong phạm vi dự án.
- Tra các gói thầu và kết quả lựa chọn nhà thầu trên hệ thống mạng đấu thầu quốc gia.
- Ghi lại các mốc khởi công, các lần điều chỉnh, ngày nghiệm thu đưa vào sử dụng và đơn vị nhận bàn giao.
Một bảng ghi chép đơn giản với sáu dòng này cho bạn bức tranh rõ hơn nhiều so với đọc từng bản tin rời rạc, và giúp bạn đặt câu hỏi đúng khi cần hỏi chủ đầu tư hay chính quyền địa phương.
Câu hỏi thường gặp
Dự án đầu tư công mất bao lâu từ chủ trương tới khi xong?
Không có con số chung. Dự án nhỏ ở cấp xã có thể hoàn thành trong một hai năm; dự án giao thông lớn qua nhiều tỉnh có thể kéo dài nhiều năm, trong đó giai đoạn chuẩn bị và giải phóng mặt bằng thường chiếm nhiều thời gian. Thời gian thực hiện dự kiến được ghi trong quyết định đầu tư.
Đã có quyết định chủ trương đầu tư thì dự án chắc chắn được làm không?
Chưa chắc. Chủ trương đầu tư cho phép chuẩn bị dự án, nhưng còn phải qua bước phê duyệt dự án, bố trí vốn và giải phóng mặt bằng. Có dự án được điều chỉnh quy mô, chia giai đoạn, hoặc lùi lại khi nguồn vốn không cân đối được.
Báo cáo nghiên cứu tiền khả thi và khả thi khác nhau thế nào?
Báo cáo tiền khả thi trả lời câu hỏi có nên làm và làm ở mức nào, để ra quyết định chủ trương. Báo cáo khả thi đi sâu vào phương án cụ thể, thiết kế cơ sở, tổng mức đầu tư chi tiết và hiệu quả, để ra quyết định đầu tư. Dự án nhỏ có thể không cần báo cáo tiền khả thi.
Ai là chủ đầu tư của dự án đầu tư công?
Là cơ quan, tổ chức được cấp có thẩm quyền giao quản lý dự án, thường là các ban quản lý dự án chuyên ngành của bộ, của tỉnh hoặc ban quản lý dự án khu vực. Chủ đầu tư chịu trách nhiệm tổ chức thực hiện dự án từ thiết kế, đấu thầu tới nghiệm thu, quyết toán.
Vì sao dự án đã xong mà mãi chưa quyết toán?
Quyết toán cần đầy đủ hồ sơ khối lượng, chứng từ thanh toán, kết quả kiểm toán nếu thuộc diện phải kiểm toán, và xử lý các tồn tại phát sinh như khối lượng bổ sung, tranh chấp với nhà thầu. Thiếu một phần hồ sơ hoặc còn vướng mắc là quyết toán bị kéo dài.
Người dân xem được thông tin dự án đầu tư công ở đâu?
Các văn bản về chủ trương, kế hoạch đầu tư công thường được đăng trên cổng thông tin của cơ quan quyết định và hội đồng nhân dân; thông tin đấu thầu có trên hệ thống mạng đấu thầu quốc gia; thông tin quy hoạch, thu hồi đất được niêm yết tại xã, phường. Bạn cũng có thể đề nghị cung cấp theo quy định về tiếp cận thông tin.
