Để có điện cho nhà máy mới, doanh nghiệp thường đi qua năm chặng: ước tính phụ tải và chọn cấp điện áp, làm thoả thuận đấu nối với công ty điện lực, thiết kế và xây trạm biến áp riêng, nghiệm thu đóng điện có lắp công tơ, rồi ký hợp đồng mua bán điện. Phần lớn thời gian nằm ở thiết kế, mua thiết bị và thi công trạm phía khách hàng, không chỉ ở thủ tục giấy tờ với điện lực.
Nhiều chủ đầu tư nhà máy chỉ nghĩ tới điện khi xưởng đã gần xong, rồi phải chờ máy biến áp, chờ cáp, chờ nghiệm thu. Phần dưới sắp xếp lại trình tự theo nguyên lý chung, những quyết định nên chốt sớm và những điểm hay làm chậm ngày đóng điện. Tên biểu mẫu, thời hạn giải quyết cụ thể theo quy định của Bộ Công Thương và công ty điện lực tỉnh tại thời điểm bạn làm.
Bắt đầu từ bảng phụ tải, không phải từ con số ước chừng
Mọi thứ phía sau phụ thuộc vào câu hỏi: nhà máy cần bao nhiêu điện, vào lúc nào, ổn định tới mức nào. Kỹ sư điện lập bảng phụ tải liệt kê từng nhóm thiết bị: máy sản xuất, máy nén khí, điều hoà, chiếu sáng, hệ thống xử lý nước thải, văn phòng. Từ đó tính công suất đặt, nhân với hệ số sử dụng và hệ số đồng thời để ra công suất tính toán thực sự cần.
Sai lầm hay gặp là cộng thẳng công suất ghi trên nhãn mọi máy rồi chọn trạm theo con số đó. Trạm quá lớn tốn vốn, tổn thất không tải cao, và có thể đẩy nhà máy sang nhóm có yêu cầu đấu nối phức tạp hơn. Sai lầm ngược lại là quên giai đoạn mở rộng: chọn trạm vừa khít cho giai đoạn một, hai năm sau thêm dây chuyền thì phải làm lại gần như từ đầu.
Bảng phụ tải cũng cho biết cần nhận điện ở cấp điện áp nào. Xưởng nhỏ có thể dùng hạ thế từ trạm công cộng; phần lớn nhà máy trong khu công nghiệp nhận ở trung thế 22 kV và đặt trạm hạ áp riêng; nhà máy rất lớn mới tính tới 110 kV. Ví dụ giả định: một nhà máy may tính toán khoảng 1.200 kW giai đoạn đầu và dự kiến gấp rưỡi ở giai đoạn hai, nên chọn vị trí và nền móng trạm đủ cho máy lớn hơn ngay từ đầu.
Trình tự chung từ khi có lô đất tới ngày đóng điện
Các bước dưới đây theo nguyên lý; tên gọi và thời hạn giải quyết của điện lực được quy định trong văn bản của Bộ Công Thương và có thể thay đổi, bạn hỏi công ty điện lực tỉnh hoặc bên bán điện trong khu công nghiệp.
- Lập bảng phụ tải, chọn cấp điện áp đấu nối, dự kiến công suất từng giai đoạn.
- Gửi đề nghị cấp điện, đấu nối kèm thông tin dự án, vị trí, công suất, sơ đồ mặt bằng; điện lực khảo sát và trả lời điểm đấu nối, phương án cấp điện.
- Ký thoả thuận đấu nối, trong đó ghi điểm đấu nối, ranh giới tài sản, trách nhiệm đầu tư của mỗi bên, yêu cầu kỹ thuật với thiết bị phía khách hàng.
- Thuê đơn vị có năng lực thiết kế trạm biến áp, đường cáp, tủ trung thế; gửi điện lực thoả thuận phần đo đếm và bảo vệ nếu được yêu cầu.
- Mua thiết bị, thi công trạm, kéo cáp tới điểm đấu nối; thí nghiệm thiết bị bởi đơn vị đủ điều kiện.
- Đề nghị nghiệm thu đóng điện; điện lực kiểm tra, lắp công tơ, niêm phong hệ thống đo đếm.
- Ký hợp đồng mua bán điện ngoài mục đích sinh hoạt; đóng điện, chạy thử có tải.
Bước năm thường dài nhất. Máy biến áp, tủ trung thế cỡ lớn có thể phải đặt hàng trước vài tháng, nên đặt mua ngay khi thiết kế được chốt.
Thoả thuận đấu nối: những dòng cần đọc kỹ
Điểm đấu nối. Vị trí cụ thể nơi lưới của điện lực gặp tài sản của bạn: cột, tủ, ngăn lộ. Điểm này quyết định chiều dài cáp bạn phải tự kéo và chi phí phía bạn.
Ranh giới tài sản và trách nhiệm. Phần nào thuộc điện lực quản lý, phần nào thuộc bạn. Sự cố ở phía bạn thì bạn tự sửa, có khi phải thuê đơn vị đủ điều kiện làm việc trên thiết bị trung thế.
Công suất được cấp. Con số công suất tối đa bạn được lấy tại điểm đấu nối. Vượt mức này về sau phải làm lại thủ tục, có thể phải đầu tư thêm.
Yêu cầu kỹ thuật. Bảo vệ rơ le, cắt sự cố, chống sét, hệ số công suất tối thiểu, giới hạn sóng hài. Thiết kế của bạn phải đáp ứng các yêu cầu này, nếu không sẽ vướng ở bước nghiệm thu.
Đo đếm. Vị trí đặt công tơ, đo ở phía trung thế hay hạ thế, loại công tơ, có đọc từ xa không. Đo ở phía trung thế thì tổn thất trong trạm của bạn nằm trong số điện bạn trả.
Mốc thời gian. Thời hạn hiệu lực của thoả thuận và mốc dự kiến đóng điện. Quá thời hạn mà chưa làm thì có thể phải xin lại.
Trạm biến áp phía khách hàng: chọn kiểu nào
Có vài kiểu trạm hay gặp. Trạm treo trên cột gọn và rẻ, hợp công suất nhỏ, nhưng ít khi dùng trong khu công nghiệp hiện đại. Trạm hợp bộ kiểu hộp đặt trên nền bê tông gọn, lắp nhanh, nhìn sạch, phù hợp nhiều nhà máy vừa. Trạm trong nhà đặt máy biến áp và tủ trong một phòng riêng, dễ mở rộng, kiểm soát được môi trường, nhưng tốn diện tích xây dựng và yêu cầu phòng cháy cao hơn.
Máy biến áp dầu bền, rẻ, nhưng có nguy cơ cháy dầu nên yêu cầu khoảng cách, hố thu dầu, tường ngăn cháy. Máy biến áp khô không có dầu, đặt gần khu sản xuất được, phù hợp trong nhà, nhưng giá cao hơn và kén môi trường ẩm, bụi. Lựa chọn cần làm cùng kỹ sư phòng cháy, vì trạm biến áp nằm trong hồ sơ thẩm duyệt thiết kế phòng cháy chữa cháy của nhà máy.
Vị trí đặt trạm nên gần tâm phụ tải để đường cáp hạ thế ngắn, nhưng phải có đường cho xe cẩu vào thay máy, có lối thoát nạn, cách xa kho vật liệu dễ cháy. Ở vùng hay ngập như một số khu vực của TP.HCM, Cần Thơ, Vĩnh Long, nền trạm phải cao hơn mức ngập đã ghi nhận, nếu không một trận mưa lớn kèm triều cường có thể khiến cả nhà máy dừng.
Hợp đồng mua bán điện: nội dung chính
Hợp đồng mua bán điện ngoài mục đích sinh hoạt là văn bản ràng buộc lâu dài giữa nhà máy và bên bán điện. Các nội dung chính gồm công suất sử dụng và sản lượng dự kiến, biểu đồ phụ tải đăng ký theo giờ nếu áp dụng giá theo thời gian sử dụng, giá điện áp dụng theo quy định hiện hành, cách đo đếm và ghi chỉ số, kỳ thanh toán, bảo đảm thanh toán, trường hợp ngừng, giảm cung cấp điện, xử lý vi phạm.
Điều khoản về ngừng, giảm cung cấp điện đáng đọc kỹ: trường hợp nào điện lực được cắt có báo trước, báo trước bao lâu, kênh nhận thông báo là gì. Nhà máy chạy ba ca hoặc có dây chuyền không được dừng đột ngột nên đăng ký đầu mối nhận thông báo và hỏi về khả năng được xếp ưu tiên khi phải tiết giảm theo quy định.
Nếu bên bán điện là chủ đầu tư hạ tầng khu công nghiệp có giấy phép bán lẻ điện, hợp đồng có thể đi kèm điều khoản về phí hạ tầng, phí bảo trì lưới nội khu. Bạn nên tách rõ khoản nào là tiền điện theo giá quy định, khoản nào là phí dịch vụ hạ tầng, để so sánh giữa các khu cho đúng.
Những việc hay làm chậm ngày đóng điện
Kinh nghiệm chung của các dự án nhà máy cho thấy chậm điện ít khi do một nguyên nhân lớn, mà do nhiều việc nhỏ chồng nhau.
- Chốt bảng phụ tải muộn, thiết kế trạm phải làm lại khi dây chuyền thay đổi.
- Đặt máy biến áp, tủ trung thế muộn; thiết bị về sau khi xưởng đã xong.
- Hồ sơ thiết kế thiếu phần bảo vệ, đo đếm theo yêu cầu của thoả thuận đấu nối.
- Tuyến cáp từ điểm đấu nối vào lô đi qua đường nội khu cần xin phép đào, hoàn trả mặt đường.
- Biên bản thí nghiệm thiết bị thiếu hoặc do đơn vị chưa đủ điều kiện thực hiện.
- Hồ sơ phòng cháy của nhà máy chưa xong, phần trạm biến áp bị yêu cầu điều chỉnh.
- Chưa có người được đào tạo an toàn điện để vận hành trạm phía nhà máy.
Một bảng tiến độ riêng cho phần điện, có người chịu trách nhiệm từ phía chủ đầu tư nhà máy, thường giúp tránh được phần lớn các việc trên. Đừng giao trọn cho nhà thầu xây dựng chính nếu họ không chuyên điện.
Doanh nghiệp nước ngoài và nhà máy thuê xưởng xây sẵn
Nhà đầu tư nước ngoài thường quen quy trình ở nước mình, nơi khu công nghiệp bàn giao sẵn điểm đấu nối hạ thế. Ở Việt Nam, phần lớn trường hợp nhà máy tự lo trạm biến áp trung thế, nên cần ngân sách và thời gian cho phần này từ đầu. Hồ sơ gửi điện lực bằng tiếng Việt; hợp đồng có thể làm song ngữ nhưng bản tiếng Việt thường là bản có giá trị khi có khác biệt, nên kiểm điều khoản này.
Với nhà xưởng xây sẵn cho thuê, trạm biến áp thường đã có và thuộc chủ xưởng. Câu hỏi khi đó là công suất trạm có đủ cho dây chuyền của bạn không, hợp đồng mua điện đứng tên ai, nâng cấp trạm ai chịu. Chủ đề thuê xưởng xây sẵn đã có nhiều bài riêng; ở đây chỉ lưu ý rằng nếu bạn dự kiến tăng phụ tải đáng kể, hãy làm rõ chuyện điện trước khi ký hợp đồng thuê dài hạn.
Dù trường hợp nào, giữ lại toàn bộ hồ sơ hoàn công phần điện, biên bản thí nghiệm, thoả thuận đấu nối và hợp đồng mua bán điện. Đây là bộ giấy tờ bạn sẽ cần khi mở rộng, khi thanh tra an toàn, khi bán hoặc chuyển nhượng dự án.
Câu hỏi thường gặp
Nhà máy nhỏ có cần làm trạm biến áp riêng không?
Không phải lúc nào cũng cần. Nếu công suất nhỏ và gần trạm công cộng còn dư, điện lực có thể cấp hạ thế trực tiếp. Phần lớn nhà máy trong khu công nghiệp có công suất đủ lớn để làm trạm riêng nhận điện trung thế, vừa ổn định vừa chủ động hơn.
Thoả thuận đấu nối khác hợp đồng mua bán điện thế nào?
Thoả thuận đấu nối quy định chuyện kỹ thuật: đấu vào đâu, công suất bao nhiêu, ai đầu tư phần nào, thiết bị phải đạt yêu cầu gì. Hợp đồng mua bán điện quy định chuyện mua bán: giá, đo đếm, thanh toán, ngừng cấp điện. Thường làm thoả thuận đấu nối trước, hợp đồng ký khi đóng điện.
Có thể đăng ký công suất thấp trước rồi tăng sau không?
Có thể, nhưng tăng công suất về sau là một lần làm thủ tục mới và có thể phải thay máy biến áp. Nên thiết kế nền móng, phòng trạm, tuyến cáp đủ cho giai đoạn mở rộng, còn thiết bị thì lắp theo nhu cầu từng giai đoạn.
Ai được thí nghiệm thiết bị trạm biến áp trước khi đóng điện?
Đơn vị thí nghiệm điện có đủ điều kiện theo quy định. Điện lực sẽ yêu cầu biên bản thí nghiệm khi nghiệm thu. Nên hỏi điện lực trước về yêu cầu đối với đơn vị thí nghiệm để tránh phải làm lại.
Đo điện ở phía trung thế hay hạ thế có khác nhau không?
Có. Đo ở trung thế thì tổn thất trong máy biến áp của nhà máy nằm trong số điện bạn trả, đổi lại thường áp dụng giá theo cấp điện áp cao hơn. Đo ở hạ thế thì ngược lại. Cách nào áp dụng do thoả thuận và quy định hiện hành.
Mất bao lâu để có điện cho nhà máy mới?
Tuỳ quy mô và sự chuẩn bị. Thủ tục phía điện lực có thời hạn quy định, nhưng thiết kế, mua thiết bị, thi công trạm phía khách hàng thường chiếm phần lớn thời gian. Bắt đầu phần điện ngay khi chốt mặt bằng nhà máy là cách rút ngắn hiệu quả nhất.
