Mua bán điện trực tiếp (thường gọi DPPA) là cơ chế cho phép một đơn vị phát điện từ năng lượng tái tạo, như điện gió hay điện mặt trời, bán điện cho một khách hàng sử dụng điện lớn mà không phải bán hết qua ngành điện như trước. Ở Việt Nam có hai hình thức: mua bán qua đường dây kết nối riêng, và mua bán qua lưới điện quốc gia, trong đó dòng điện vẫn đi trên lưới chung còn hai bên ký hợp đồng tài chính với nhau.
Cơ chế này được quy định từ năm 2024 và được Luật Điện lực 2024 ghi nhận. Nó hấp dẫn với nhà máy xuất khẩu cần chứng minh dùng điện tái tạo và muốn ổn định chi phí năng lượng dài hạn. Nhưng hợp đồng phức tạp, thời hạn dài và có rủi ro riêng. Phần dưới giải thích nguyên lý, không thay cho tư vấn pháp lý và tài chính khi bạn thực sự đàm phán.
Vì sao cần một cơ chế riêng
Trước khi có cơ chế này, gần như mọi nhà máy điện tái tạo nối lưới bán điện cho ngành điện, và mọi nhà máy sản xuất mua điện từ ngành điện. Một nhà máy dệt muốn dùng điện gió không có cách ký trực tiếp với trang trại gió; dù trên lưới có điện gió, khách hàng không chứng minh được phần điện mình dùng đến từ nguồn nào.
Áp lực đến từ chuỗi cung ứng. Nhiều nhãn hàng quốc tế đặt mục tiêu dùng điện tái tạo cho cả chuỗi và yêu cầu nhà cung cấp báo cáo phát thải từ điện mua vào. Nhà máy ở Việt Nam bị hỏi: điện của bạn từ đâu. Lắp điện mặt trời mái nhà chỉ đáp ứng một phần vì mái có hạn. Cơ chế mua trực tiếp mở thêm đường: ký với một dự án tái tạo lớn hơn ở nơi khác.
Với bên phát điện, có thêm khách hàng trực tiếp giúp dự án tái tạo mới có đầu ra ổn định, dễ thu xếp vốn. Với Nhà nước, cơ chế thu hút thêm vốn tư nhân vào nguồn điện sạch, trong khi lưới truyền tải vẫn do ngành điện vận hành.
Hai hình thức mua bán điện trực tiếp theo nguyên lý
Bảng so sánh cấu trúc chung; điều kiện chi tiết, ngưỡng áp dụng và cách thanh toán do văn bản hướng dẫn quy định và đã có điều chỉnh, bạn tra bản hiện hành.
| Khía cạnh | Qua đường dây kết nối riêng | Qua lưới điện quốc gia |
|---|---|---|
| Đường đi của điện | Điện đi thẳng từ nhà máy điện tới nhà máy sản xuất bằng đường dây riêng | Điện đi trên lưới chung như mọi nguồn khác |
| Quan hệ hợp đồng | Hai bên ký hợp đồng mua bán điện trực tiếp | Bên phát bán điện vào thị trường điện; khách hàng mua điện từ ngành điện; hai bên ký thêm hợp đồng tài chính để cân chênh lệch giá |
| Vị trí địa lý | Thường phải gần nhau, ví dụ cùng khu công nghiệp hoặc liền kề | Có thể ở hai vùng khác nhau |
| Ai đầu tư đường dây | Các bên tự đầu tư, vận hành phần đường dây riêng | Dùng lưới hiện có, khách hàng trả các khoản phí sử dụng lưới, dịch vụ hệ thống theo quy định |
| Hợp với ai | Nhà máy có dự án tái tạo ngay cạnh, ví dụ điện mặt trời trên mái nhiều nhà xưởng trong cùng khu | Khách hàng lớn muốn mua điện từ dự án gió, mặt trời quy mô lớn ở nơi khác |
Hình thức qua lưới quốc gia khó hiểu hơn vì dòng điện và dòng tiền tách nhau. Điều khách hàng thực sự mua là quyền được ghi nhận sản lượng tái tạo và một mức giá ổn định hơn qua hợp đồng tài chính.
Ai được tham gia
Bên bán. Đơn vị phát điện từ năng lượng tái tạo như gió, mặt trời, có thể cả một số nguồn tái tạo khác theo quy định; với hình thức qua lưới, dự án thường phải đạt quy mô tối thiểu và tham gia thị trường điện.
Bên mua. Khách hàng sử dụng điện lớn, thường là tổ chức đấu nối ở cấp điện áp trung thế trở lên và có sản lượng tiêu thụ bình quân vượt một ngưỡng do văn bản hướng dẫn đặt ra. Khu công nghiệp có thể tham gia với vai trò bên mua đại diện để bán lại cho các nhà máy trong khu, theo điều kiện riêng.
Ngành điện. Vẫn giữ vai trò vận hành lưới, điều độ hệ thống, đo đếm và thanh toán phần điện đi qua lưới. Với hình thức qua lưới quốc gia, công ty điện lực là bên trực tiếp bán điện cho khách hàng.
Kiểm điều kiện của chính bạn. Ngưỡng sản lượng, cấp điện áp, loại hình được phép thay đổi theo văn bản; nhà máy nhỏ, xưởng thuê trong nhà xưởng xây sẵn thường chưa đủ điều kiện tự tham gia.
Rủi ro và điểm dễ hiểu nhầm
Thứ nhất, giá không chắc rẻ hơn. Với hình thức qua lưới, khách hàng trả giá theo thị trường điện cộng các khoản phí lưới, dịch vụ, rồi hợp đồng tài chính cân lại phần chênh với giá đã thoả thuận. Tổng chi phí phụ thuộc vào giá thị trường trong nhiều năm, giá thoả thuận và các khoản phí do Nhà nước quy định. Có giai đoạn tổng chi phí cao hơn mua điện thông thường.
Thứ hai, sản lượng tái tạo dao động. Gió và nắng không theo lịch sản xuất của nhà máy. Hợp đồng phải trả lời: khi dự án phát ít hơn cam kết thì sao, khi phát nhiều hơn thì sao, ai chịu rủi ro dự án bị giảm phát do lưới quá tải. Những điều khoản này quyết định ai thực sự gánh rủi ro.
Thứ ba, thời hạn dài. Hợp đồng thường kéo dài nhiều năm để dự án phát điện vay được vốn. Nhà máy sản xuất phải tự hỏi mình có chắc còn hoạt động ở địa điểm đó suốt thời hạn không, nếu đóng cửa hoặc chuyển đi thì nghĩa vụ hợp đồng xử lý thế nào. Thứ tư, quy định còn mới và đang được hoàn thiện; các điều khoản nên có cơ chế điều chỉnh khi văn bản thay đổi.
Câu hỏi trước khi ngồi vào bàn đàm phán
Một nhà máy cân nhắc mua điện trực tiếp nên trả lời được các câu dưới đây trong nội bộ trước, với sự tham gia của bộ phận tài chính, pháp chế và người phụ trách năng lượng.
- Mục tiêu là gì: đáp ứng yêu cầu điện tái tạo của khách hàng, ổn định chi phí dài hạn, hay cả hai. Mục tiêu khác nhau dẫn tới cấu trúc hợp đồng khác nhau.
- Nhà máy có đủ điều kiện là bên mua theo văn bản hiện hành không: cấp điện áp đấu nối, sản lượng bình quân.
- Bao nhiêu phần trăm điện năng muốn phủ bằng điện tái tạo, trong bao nhiêu năm.
- Khách hàng xuất khẩu chấp nhận bằng chứng nào: hợp đồng mua trực tiếp, chứng chỉ năng lượng tái tạo, hay kết hợp.
- Kịch bản giá thị trường điện cao, thấp ảnh hưởng tổng chi phí ra sao; ai trong công ty theo dõi việc thanh toán hằng tháng.
- Điều gì xảy ra khi nhà máy mở rộng, thu hẹp, chuyển địa điểm hoặc bị sáp nhập.
- Thuê tư vấn pháp lý, tài chính có kinh nghiệm hợp đồng năng lượng; không ký theo mẫu chuẩn của một bên.
Với nhiều nhà máy vừa, phương án thực tế hơn là bắt đầu bằng điện mặt trời mái nhà tự dùng kết hợp chứng chỉ năng lượng tái tạo, rồi mới tính tới mua trực tiếp khi quy mô tiêu thụ và nhu cầu khách hàng đủ lớn.
Khu công nghiệp và mua bán điện trực tiếp
Khu công nghiệp có lợi thế đặc biệt với hình thức qua đường dây riêng: nhiều mái nhà xưởng, nhiều nhà máy gần nhau, lưới nội khu sẵn có. Một dự án tái tạo trong hoặc sát khu có thể cấp cho nhiều nhà máy. Với hình thức qua lưới, chủ đầu tư hạ tầng khu công nghiệp có giấy phép bán lẻ điện có thể đứng ra mua rồi phân phối lại cho các nhà máy, theo điều kiện văn bản quy định.
Khi chọn lô trong khu công nghiệp, doanh nghiệp có yêu cầu điện tái tạo nên hỏi: khu có phương án cung cấp điện tái tạo không, qua hình thức nào, đã ký được với dự án nào chưa, nhà máy trong khu tham gia theo cách nào, có ràng buộc gì khi ký hợp đồng thuê lại đất. Câu trả lời cụ thể, có văn bản, đáng giá hơn các khẩu hiệu "khu công nghiệp xanh" trong tài liệu giới thiệu.
Cũng nên phân biệt: khu công nghiệp lắp điện mặt trời trên mái nhà xưởng cho thuê rồi bán điện cho người thuê là một mô hình; khu công nghiệp tham gia mua bán điện trực tiếp với dự án gió ở tỉnh khác là mô hình khác. Mỗi mô hình có cơ sở pháp lý, hợp đồng và bằng chứng điện tái tạo khác nhau.
Đo đếm, thanh toán hằng tháng và bằng chứng điện tái tạo
Với hình thức qua đường dây riêng, đo đếm tương đối trực quan: công tơ ở điểm giao nhận giữa nhà máy điện và nhà máy sản xuất ghi sản lượng, hai bên thanh toán theo hợp đồng. Phần điện nhà máy sản xuất vẫn mua thêm từ lưới khi nguồn tái tạo không đủ được tính theo hợp đồng riêng với bên bán điện của lưới.
Với hình thức qua lưới quốc gia, mỗi tháng có ít nhất hai dòng tiền. Một là nhà máy trả hoá đơn cho công ty điện lực theo cách tính quy định cho khách hàng tham gia cơ chế này, gắn với giá thị trường và các khoản phí. Hai là thanh toán theo hợp đồng tài chính với bên phát điện: khi giá thị trường thấp hơn giá thoả thuận, khách hàng bù phần chênh cho bên phát; khi cao hơn thì ngược lại. Kế toán của nhà máy cần hiểu cơ chế này để không ghi nhận sai chi phí.
Về bằng chứng điện tái tạo, hợp đồng nên quy định rõ ai sở hữu các thuộc tính môi trường của sản lượng: chứng chỉ năng lượng tái tạo, quyền công bố giảm phát thải. Nếu bên phát đã bán chứng chỉ cho người khác, nhà máy không thể dùng cùng sản lượng đó để báo cáo với khách hàng. Đây là điều khoản dễ bị bỏ sót nhưng quyết định giá trị thật của hợp đồng với nhà máy xuất khẩu.
Câu hỏi thường gặp
DPPA là viết tắt của gì?
DPPA là viết tắt tiếng Anh của hợp đồng mua bán điện trực tiếp. Ở Việt Nam, văn bản pháp luật dùng cụm từ cơ chế mua bán điện trực tiếp giữa đơn vị phát điện năng lượng tái tạo và khách hàng sử dụng điện lớn.
Mua điện trực tiếp có rẻ hơn mua của điện lực không?
Không chắc. Với hình thức qua lưới quốc gia, tổng chi phí gồm giá thị trường, các khoản phí lưới và dịch vụ, cộng phần chênh theo hợp đồng tài chính. Có thể rẻ hơn hoặc đắt hơn tuỳ giai đoạn. Lợi ích chính thường là điện tái tạo được ghi nhận và chi phí ổn định hơn.
Nhà máy nhỏ có tham gia được không?
Thường chưa, vì bên mua phải là khách hàng sử dụng điện lớn đạt ngưỡng sản lượng và cấp điện áp theo quy định. Nhà máy nhỏ có thể tham gia gián tiếp nếu khu công nghiệp đứng ra làm bên mua, hoặc dùng điện mặt trời mái nhà và chứng chỉ năng lượng tái tạo.
Hình thức qua lưới quốc gia thì điện có thật sự từ trang trại gió tới nhà máy không?
Về vật lý, điện trên lưới hoà chung, không tách được nguồn. Cái nhà máy mua là sản lượng tương ứng được ghi nhận từ dự án tái tạo và mức giá được cân bằng qua hợp đồng tài chính. Đây là cách làm phổ biến ở nhiều nước.
Thời hạn hợp đồng mua bán điện trực tiếp thường bao lâu?
Thường dài, tính bằng nhiều năm, vì dự án phát điện cần đầu ra ổn định để vay vốn. Thời hạn cụ thể do hai bên thoả thuận trong khuôn khổ pháp luật, nên cân nhắc kỹ kế hoạch hoạt động của nhà máy trong suốt thời gian đó.
Cần tra văn bản nào để biết điều kiện hiện hành?
Bắt đầu từ Luật Điện lực 2024 và nghị định hướng dẫn về cơ chế mua bán điện trực tiếp còn hiệu lực, cùng thông tư của Bộ Công Thương. Văn bản này đã có thay thế, sửa đổi, nên hỏi Sở Công Thương hoặc tư vấn pháp lý để chắc bản đang áp dụng.
